Менмендік және немқұрайдылық туралы қазақша реферат
Менмендік және немқұрайдылық: абайсыз кінәнің екі түрі
Қылмыстық құқықта абайсыз кінә екі нысанда көрініс табады: менмендік және немқұрайдылық. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 21-бабының 1-бөлігі осыны тікелей бекітеді.
Нәтижесі маңызды рөл атқаратын материалдық құрамдарда (мысалы, абайсызда адам өліміне әкелу) міндетті түрде себеп-салдар байланысы анықталып, дәлелденуі тиіс: әрекет (немесе әрекетсіздік) нақты қоғамдық қауіпті салдарға алып келгені көрсетіледі.
Менмендік (ҚК 21-бап, 2-бөлік)
ҚК-нің 21-бабының 2-бөлігіне сәйкес, егер адам өз іс-әрекетінің немесе әрекетсіздігінің қоғамға қауіп төндіруі мүмкін екенін алдын ала білсе, бірақ бұл зардаптарды жеткілікті негіздерсіз жеңілтектікпен болдырмаймын деп сенсе, қылмыс менмендікпен жасалған деп танылады.
Интеллектуалдық кезең
Менмендіктің интеллектуалдық кезеңі адамның өз әрекетінің (немесе әрекетсіздігінің) қоғамға қауіпті салдары болуы мүмкін екенін алдын ала білуімен сипатталады.
Бұл тұрғыда менмендік белгілі дәрежеде жанама ниетпен ұқсас: екі жағдайда да тұлға қоғамдық қауіпті салдардың болуы мүмкін екенін біледі. Алайда айырмашылық — көре білудің нақтылығы мен бағдарында.
Еріктік кезең
Еріктік кезеңі — адамның жеткілікті негіздерсіз, жеңілтектікпен өз әрекетінің (немесе әрекетсіздігінің) қауіпті салдарын болдырмауға болады деп сенуі.
Бұл сенім көбіне тұлғаның өзіне, тәжірибесіне, біліміне, есептілігіне, сондай-ақ басқа адамдарға, техникалық құралдарға, механизмдерге немесе сыртқы жағдайларға сүйенуінен туындайды. Бірақ мұндай сенім нақты әрі жеткілікті негіздермен қуатталуы тиіс; кездейсоқ мән-жайға сүйену менмендікке емес, құқықтық бағалауда басқа нысандарға жақындайды.
Ниетпен шекарасы: жанама ниет пен менмендіктің айырмасы
Менмендік пен жанама ниет негізінен еріктік кезеңі арқылы ажыратылады.
- Жанама ниетте тұлға зиянды салдарды тілемесе де, оның болуына саналы түрде жол береді немесе оған немқұрайлы қарайды.
- Менмендікте салдарды тілеу де, оған саналы түрде жол беру де, немқұрайлы қарау да жоқ; керісінше, тұлға болдырмаймын деп сенеді.
Маңызды ескерту: зиянды зардапты «кездейсоқ жағдайдың көмегімен» ғана болдырмаймын деп ойлау — бұл сенімнің дәлелділігіне күмән тудырып, еріктік қатынасты өзге қырынан бағалауға негіз болуы мүмкін. Сондықтан менмендіктегі сенім мән-жайларды дұрыс бағалауға емес, көбіне асыра бағалауға сүйенетін жеңілтектік ретінде көрінеді.
Мысал
Мысалы, Г. автомашинаны жоғары жылдамдықпен басқарып келе жатып, жолдың екі жағына тас үйілген тар учаскеден қауіпсіз өтемін деп негізсіз сенеді. Қарсы бағытта келе жатқан көлікпен соқтығысу нәтижесінде жолаушы К. қаза табады. Бұл жағдай тұлғаның қауіптілікті алдын ала біле тұра, зардапты болдырмаймын деген жеңілтек сеніміне байланысты менмендікке тән белгілерді көрсетеді.
Немқұрайдылық (ҚК 21-бап, 3-бөлік)
ҚК-нің 21-бабының 3-бөлігіне сәйкес, егер адам қажетті ұқыптылық пен сақтық болғанда зардаптарды болжап білуге тиіс және болжай алатын бола тұра, өз әрекетінің (немесе әрекетсіздігінің) қоғамға қауіпті салдарының болуы мүмкін екенін болжап білмесе, қылмыс немқұрайдылықпен жасалған деп танылады.
Интеллектуалдық кезең
Немқұрайдылықтың интеллектуалдық кезеңі тұлғаның өз әрекетінің (немесе әрекетсіздігінің) қоғамға қауіпті салдары болуы мүмкін екенін болжай алмауымен сипатталады.
Бұл нысанның ниеттен де, менмендіктен де басты айырмасы — адам өз әрекетінің қоғам үшін қауіпті екенін жеткілікті деңгейде ұғынбайды, зиянды салдардың болуы мүмкін екенін білмейді және алдын ала көре алмайды.
Еріктік кезең және өлшемдер
Немқұрайдылықтың еріктік кезеңі екі белгімен айқындалады:
- тұлға зардапты болжап білуге тиіс (міндет — субъективтік өлшемнің бір бөлігі);
- тұлға зардапты болжай алатын (мүмкіндік — субъективтік өлшемнің екінші бөлігі).
Заң немқұрайдылықты бағалауда объективтік және субъективтік критерийлерді жинақтап қолданады: нақты жағдайда қандай сақтық талап етілді және тұлғаның жеке қасиеттері мен жағдайына қарай ол талапты орындауға мүмкіндігі болды ма.
Немқұрайдылықтың көріністері
Немқұрайдылық көбіне сақтық ережелерін сақтамаудан, міндетке ұқыпсыз қараудан, жеке, мемлекеттік және қоғамдық мүдделерді қорғауға жеткілікті назар аудармаудан туындайды. Егер тұлға өз міндетіне адалырақ әрі мұқият қараса, өз әрекетінің зияндылығын ұғып, зардаптың болуы мүмкін екенін болжап, оның алдын алуға әрекет етер еді.
Кей жағдайларда адам жасалатын әрекеттің нақты қырын толық түсінбейді, сондықтан салдарды болжай алмайды. Басқа жағдайларда әрекеттің сыртқы жағын түсінсе де, оның қоғамға қауіпті сипатын бағаламай, ықтимал зардапты көре алмайды.
Қорытынды түйін
- Менмендік: салдар болуы мүмкін екенін біледі, бірақ жеткілікті негізсіз «болдырмаймын» деп сенеді.
- Немқұрайдылық: салдарды болжамайды, бірақ нақты жағдайда оны болжап білуге тиіс және болжай алатын еді.
- Материалдық құрамдарда, әсіресе адам өліміне әкелген істерде, себеп-салдар байланысын дәлелдеу — құқықтық саралаудың өзекті бөлігі.