Су ресурстарын қорғау туралы қазақша реферат
Қазақстандағы су тапшылығы: себептері мен ерекшеліктері
Су ресурстарын қорғау және ұтымды пайдалану мәселесі адамзат үшін өмірлік маңызды. Табиғаттағы су айналымы жалпы алғанда су қорын жаңартып отырады, алайда планетаның кейбір бөліктерінде табиғи жағдайлардың қолайсыздығына байланысты тұщы су жеткіліксіз.
Қазақстан аумағының басым бөлігі аридтік және семиаридтік климат белдеулеріне жатады, сондықтан су ресурстарының тапшылығы айқын сезіледі. Ел тұщы су қоры бойынша ТМД кеңістігінде сумен аз қамтамасыз етілген мемлекеттердің қатарына кіреді.
Су ресурстары аумақта әркелкі таралған. Оңтүстік-шығыс Қазақстанның таулары мен таулы жазықтары тұщы сумен салыстырмалы түрде жақсы қамтылған. Ал республиканың көптеген өңірлерінде өндірістік қызмет, су көздерінің ластануы және коммуналдық-тұрмыстық қалдықтар әсерінен таза ауыз суға сұраныс тұрақты түрде өсіп отыр.
Өзендер, көлдер және мұздықтар: табиғи қордың құрылымы
Өзендер
Қазақстанда 85 мыңнан астам өзен және уақытша су арналары бар. Солардың ішінде ұзындығы 800 км-ден асатын өзендер саны аз.
Негізгі өзендер: Ертіс, Есіл, Тобыл, Орал, Сырдария, Іле, Шу, Нұра, Торғай.
Ірі өзендердің көпшілігі трансшекаралық, яғни бастауы Қазақстаннан тыс аумақта орналасқан. Бұл жағдай көрші елдерден келетін ағынның көлемі мен сапасына тәуелділікті күшейтеді.
Көлдер мен мұздықтар
Республика аумағында 47 мыңнан астам көл бар. Олардың көпшілігі көктемгі қар суымен толып, жаз мезгілінде тартылып немесе құрғап қалады.
Оңтүстік-шығыс тауларда шамамен 1673,9 км² аумақты алатын мұздықтар орналасқан. Олар өзендердің маусымдық қоректенуінде маңызды рөл атқарады.
Жер беті сулары көлемінің азаюы және экожүйелерге әсері
Қазақстандағы жер беті суларының көлемі орта есеппен жылына 89,5 км³. Соңғы жылдары бұл көрсеткіш көрші мемлекеттердің шаруашылық қажеттіліктеріне байланысты азайып келеді.
Сырдария: 19,8 км³ → 9,8 км³
Су азаюы төменгі ағыс пен теңіздік жүйелерге қысымды арттырады.
Іле: 17,9 км³ → 7,4 км³
Балқаш алабындағы су балансы мен сапасына тікелей ықпал етеді.
Бұл өзгерістер Арал теңізі мен Балқаш көлінің экологиялық жағдайына елеулі әсер етті.
Жерасты сулары: әлеуеті және шектеулері
Қазақстанда жерасты су ресурстарының қоры мол. Анықталған қор көлемі 15,8 км³, оның ішінде 2,6 км³ ғана пайдаланылады.
Жерасты суларының бір бөлігі қатты минералданған және терең қабаттарда орналасқандықтан, оларды шаруашылық мақсатта игеру технологиялық және экономикалық тұрғыдан күрделі болуы мүмкін.
Қазіргі кезде жерасты сулары Қазақстанда пайдаланылатын судың 8%-дан астамын құрайды. Болашақта бұл үлес су қажеттілігінің 25%-ына дейін жетуі ықтимал.
Географиясы
Су қорларының 63%-дан астамы елдің оңтүстік-шығыс бөлігінде шоғырланған.
Пайдалану құрылымы
- 52% — шаруашылық-ауыз су
- 22% — техникалық мақсат
- 9% — суару
- 7% — жайылым суландыру
Инфрақұрылымға әсері
Жерасты сулары арқылы 69 қала, 4000-нан астам елді мекен және 100-ден астам өндірістік кәсіпорын сумен қамтамасыз етіледі; 90 мың гектарға дейін жер суарылады.
Ластану көздері және судың сапасына әсері
Адамдардың шаруашылық қызметі су ресурстарына жан-жақты ықпал етеді. Мұнай өңдеу кәсіпорындарының өндірістік ағын сулары, қара және түсті металлургия қалдықтары, сондай-ақ қалалардың коммуналдық-тұрмыстық сарқынды сулары көптеген су нысандарының тұрмыстық және техникалық мақсаттарға жарамдылығын төмендетеді.
Ластану нәтижесінде судың тұнықтығы, түсі және температурасы өзгеріп, жағымсыз дәм мен иіс пайда болады, еріген оттегінің мөлшері азаяды. Әсіресе мұнай өнімдері сияқты тұрақты химиялық қосылыстардың табиғи ыдырауы қиын болғандықтан, су қоймаларының өзін-өзі тазалау үдерісі баяу жүреді.
Тазаланбаған сарқынды суды төгу — экологиялық зиянмен қатар, құрамындағы өндірістік құндылықтардың жоғалуына байланысты экономикалық шығынға да әкеледі. Сондықтан су сапасын қорғау шаралары кешенді түрде іске асуы тиіс.
Өндірістік тәжірибеден мысалдар
Балқашта «Қазақмыс Балқаш» кәсіпорнында бұрын Балқаш көлін ластаған өндірістік сулардан мыс алуды 90%-ға дейін арттыруға мүмкіндік беретін арнайы қондырғылар жасалған.
Жезқазғанда «Қазақмыс» кәсіпорындарында айналымдық сумен қамту жүйелері және жергілікті су нысандарына лас өндірістік ағын су жіберуді шектейтін жабық өндірістік циклдер енгізілген.
Су сапасын бағалау: ПДК және судың ластану индексі (СЛИ)
Су ресурстарын пайдалануда су сапасының гидрохимиялық көрсеткіштері негізгі критерийлердің бірі болып саналады. Бағалау көбіне шекті рұқсат етілген концентрациялар (ПДК) арқылы жүргізіледі.
ПДК нормативтері су нысанының қолданылуына қарай өзгереді: балық шаруашылығы, шаруашылық-ауыз су және коммуналдық-тұрмыстық мақсаттарға арналған су қоймалары үшін талаптар әртүрлі.
Өзендер, көлдер және су қоймаларының ластану дәрежесі жиі судың ластану индексі (СЛИ) арқылы бағаланады. Бұл индекс су құрамындағы оттегі, 5 тәулік ішіндегі биохимиялық оттегі сұранысы (БПК5) және ПДК-дан асатын заттардың үлесін ескереді. СЛИ су сапасының «өте таза» деңгейден «өте ластанғанға» дейінгі класын айқындауға мүмкіндік береді.
БПК5 нені білдіреді?
БПК5 — 5 тәулік ішінде органикалық заттардың ыдырауына кететін оттегінің мөлшерін сипаттайтын көрсеткіш. Оның жоғары болуы табиғи судың ластанғанын білдіреді. Ағын сулар үшін БПК5-тің қалыпты аралығы шамамен 0,5–2 мг/л деп көрсетіледі.
Қазақстан суларына тән қауіпті ластағыштар
Қазақстанның көптеген өзендері мен су қоймаларында токсиканттар — адам денсаулығы мен экожүйелер үшін қауіпті улы заттар кездеседі. Төменде жиі атылатын негізгі заттар мен олардың ықтимал әсері жинақталған.
Ауыр металдар
- Хром (Cr) — әсіресе алты валентті қосылыстары улы, тыныс алу жүйесіне зиян келтіруі мүмкін; канцерогендік және мутагендік әсері бар.
- Темір (Fe) — хлорлы және сульфатты қосылыстары асқорыту жүйесіне уытты әсер етеді.
- Мырыш (Zn) — көп қосылыстары аса улы емес, бірақ мырыш хроматы канцероген болуы мүмкін; тау-кен және түсті металлургия әсерінен түседі.
- Сынап (Hg) — аса қауіпті (жоғары қауіптілік класы), ауыр ауру түрлерін тудыруы мүмкін; кейбір органикалық сынап қосылыстары өте зиянды.
- Кадмий (Cd) — қауіпті металл; мырышпен бірге өндірістік процестерден түсуі мүмкін, асқорыту жолын уландырады.
- Мышьяк (As) — суда еріген қосылыстары өте улы; тератогендік және басқа да әсерлер беруі мүмкін.
- Мыс (Cu²⁺) — барлық қосылыстары уытты; түсті металлургия, тау-кен және химия өнеркәсібінің қалдықтарымен түсуі мүмкін.
Органикалық және бейорганикалық қосылыстар
- Фенол — бояғыштар мен пестицидтер өндірісінде қолданылады; ішкі ағзаларға зиян келтіруі мүмкін (қауіптілік класы төменірек деп көрсетіледі).
- Мұнай өнімдері — өндіру, тасымалдау, қайта өңдеу кезінде түседі; ихтиофаунаға, топыраққа зиян келтіріп, ауыз су сапасын нашарлатады.
- Фторидтер (F) — ауыл шаруашылығы мен өндірісте қолданады; шамадан тыс мөлшері жүйке жүйесіне зиян келтіруі мүмкін.
- Нитриттер (NO₂⁻) — улы тұздар; қан тамыр жүйесінің қызметін бұзуы ықтимал.
- Нитраттар (NO₃⁻) — тыңайтқыштармен байланысты; суда, топырақта және азық-түлікте жиналып, улануға әкелуі мүмкін.
- Аммоний тұздары (NH₄⁺) — тыңайтқыш ретінде кең қолданылады; жоғары концентрациясы уытты әсер етуі мүмкін.
- Гексахлоран/Линдан (C₆H₆Cl₆) — инсектицидтер; суға қолдану барысында түсуі мүмкін (қауіптілік деңгейі жоғары деп аталады).
- Бор қосылыстары (B) — кейбір қосылыстары улы; борлы тыңайтқыштар арқылы суға түсуі ықтимал.
Өзен алаптары бойынша гидрохимиялық жағдай
Қазақстан өзендерінің гидрохимиялық жағдайы әркелкі. Өзен бассейндері шегінде геоэкологиялық айырмашылықтар айқын байқалады.
Ертіс бассейні
Ең ластанған су нысандарының бірі. Ертіс және оның кейбір салалары (Бұқтырма, Оба) су сапасы бойынша көбіне 3-класс. Кенді Алтайдың тау-кен аудандары арқылы ағатын оң жақ салалар (Үлбі, Глубочанка, Красноярка) 5-класс деңгейіне дейін нашарлап, ауыр металдар тұздарының жоғары мөлшерімен сипатталады.
Орал бассейні
Жалпы алғанда суы салыстырмалы түрде таза. Дегенмен хром, бор, фенол бойынша жоғары ластануы айтылатын Елек өзені (лас су, 5-класс) жағдайды күрделендіреді.
Сырдария және Іле бассейндері
Екі бассейнде де су сапасының 3-класы басым деп сипатталады. Су тапшылығы мен ағынның азаюы экожүйелік тәуекелді ұлғайтады.
Ірі су нысандары (мысалдар)
- Балқаш — ластанған (4-класс)
- Вячеслав су қоймасы (Есіл) — таза (2-класс)
- Самарқанд су қоймасы (Теміртау) — ластанған (4-класс)
Ескерту: көрсеткіштер берілген дереккөздердегі жіктемеге сай келтірілді.
Өзендерді сапа кластары бойынша топтау (мәтіндегі жіктеме бойынша)
Салыстырмалы ластанған
Ертіс, Нұра, Іле, Кіші Алматы, Сырдария.
Таза (2-класс)
Орал, Тобыл, Есіл, Үлкен Алматы, Талас, Шу.
Ластанған (4-класс)
Үлбі.
Лас (5-класс) және өте лас (5–6-класс)
Елек; Кенді Алтайдағы Глубочанка, Красноярка, Тынық, Брекса.
Суды тазарту және санитарлық сапа
Су ресурстарын өңірлік деңгейде тиімді пайдалану — санитарлық-гигиеналық әрі экономикалық тұрғыдан аса маңызды. Бұл мәселе суды тұрмыстық және өндірістік мақсаттарда үнемдеу, сондай-ақ өнеркәсіпте суды көп мәрте (жабық және айналымдық) пайдалану арқылы шешілуі тиіс.
Су үнемдеудің үлкен резервтері өндірістік және ауыл шаруашылық өнімдерін өндіру кезінде су шығынын азайтатын технологияларды жетілдірумен байланысты.
Ауыз судың санитарлық-гигиеналық сапасына ерекше мән берілуі қажет. 2000 жылғы дерек бойынша республикада микробиологиялық көрсеткіштер жағынан гигиеналық нормативтерге сәйкес келмейтін ауыз су үлесі 4–10% аралығында болған, ал кейбір өңірлерде (Қостанай, Павлодар облыстары) жағдай бұдан да күрделі сипатталған.
Тәжірибеде өндірістік және тұрмыстық сарқынды суларды механикалық, химиялық және биологиялық тазарту тәсілдері қолданылады. Алайда тазарту құрылыстарының жеткіліксіз жетілдірілуі, істен шығуы және басқа да факторлар нәтижесінде су нысандарына зиянды заттардың түсуі толық тоқтатылмай отыр.
Тұрмыстық сарқынды сулар кей жағдайда суару және фильтрация алқаптарында тазартылады: бұл жерде микроағзалар мен күн радиациясы әсер етеді. Су буланғаннан кейін алқап жыртылып, ауыл шаруашылық дақылдары егіледі.
Су ресурстарын ұтымды пайдалану және қорғау қағидалары
Ластанудың алдын алу
- Өзендер мен көлдерді сарқынды сулармен ластаудың алдын алу.
- Тазаланбаған өндірістік және коммуналдық-тұрмыстық ағын сулардың түсуін болдырмау үшін заманауи технологиялар мен тазарту құрылғыларын енгізу.
Үнемдеу және қайта пайдалану
- Жер беті суларын су қорғаудың прогрессивті технологиялары негізінде үнемді пайдалану.
- Айналымдық су пайдалану және сумен жабдықтаудың жабық цикл технологияларын енгізу.
Ауыл шаруашылығындағы тиімділік
- Ауыл шаруашылығында суды пайдалану нормаларын қысқарту.
- Суармалау технологияларын жетілдіру арқылы шығынды азайту.
Жерасты және арнайы ресурстар
- Жерасты суларын үнемді пайдалану және қорын қорғау.
- Термалды және минералды суларды, сондай-ақ емдік балшықтарды өндірістік және басқа мақсаттарда тиімді қолдану мүмкіндіктерін кеңейту.