Үкіметтің халық тұтынатын тауарлар өндірісін дамытудың республикалық қорын құру
Экономиканы тұрақтандыру және бюджет тапшылығын қысқарту
Өтпелі кезеңде экономиканы тұрақтандыру — басқару өнерін ерекше қажет ететін күрделі міндет. Республикалық деңгейде экономикалық тұрақтандыруды қамтамасыз ету мақсатымен үкімет 1990 жылғы 6 желтоқсанда Қазақ Жоғарғы Кеңесінің жарлығымен бекітілген арнайы бағдарламаларды әзірледі. Сол бағдарламалардың негізгі шарттарының бірі — мемлекеттік бюджет тапшылығын қысқарту.
Шығыс бөлігін қайта қарау (ревизия)
Тапшылықты азайту үшін республикалық және жергілікті бюджеттердің кіріс пен шығыс бөліктеріне қайта ревизия жүргізіледі. Шығыстар, ең алдымен, мына бағыттар бойынша оңтайландырылады:
- Өндірістік құрылысқа бағытталған күрделі салымдарды қысқарту.
- Экстенсивті экономикаға тән әкімшілдік-әміршілдік тәжірибеден қалған тиімсіз басымдықтарды қайта бағалау.
- Мақсатты бағытын жоғалтқан, уақытында игерілмеген немесе бөлінбей қалған қосымша шығындарды қысқарту.
- Бұрын қабылданған инвестициялық бағдарламаларды қайта қарап, қажет болған жағдайда күшін жою.
- Тиімсіз шығындар бойынша мемлекеттік ұйымдар қызметін тексеруді күшейту.
Кіріс бөлігін арттыру тетіктері
Бюджет кірісін ұлғайтуда келесі көздердің рөлі ерекше:
- Мемлекеттік мүлікті жекешелендіруден түсетін түсімдер.
- Жергілікті өндіріс өнімдерінің кең айналымынан алынатын салықтарды енгізу.
- Еркін бағалар жағдайында импорттық тұтыну тауарларын сатудан түсетін түсімдерді көбейту.
Тұрақтандыру шараларының құрамына үкіметтің инфляцияны тежеу және өндіріс тиімділігін арттыру саясаты да кіреді.
Қосымша тұрақтандыру қадамдары
Экономиканы сауықтыру үшін бірқатар нақты шаралар ұсынылады: дайындығы төмен объектілердің құрылысын уақытша тоқтату, отын және шикізат кен орындарын ұзақ мерзімді жалға беру, тұрғын үйлерді азаматтарға сату және оны мұраға қалдыру құқығын кеңейту, сондай-ақ кәсіпорын акцияларын нарыққа шығару.
Тұтыну нарығын тәртіпке келтіру
Тұтыну нарығының қалыпты қызмет етуі — экономикалық басқару жүйесіндегі негізгі объектілердің бірі. Үкімет тұтыну нарығын тауармен толықтыруға бағытталған шаралар кешенін ұсынып, оны іске асыруды көздейді. Бұл мәселені шешудің басты қайнар көзі — тауарлық ресурстарды тиімді ұйымдастыру және ішкі өндірістің үлесін арттыру.
Өндірістік қуатты жедел өсіру
Тапшылық тауарлар мен техникалық күрделі бұйымдарды шығаратын мамандандырылған кәсіпорындарды құру арқылы тұтыну тауарлары өндірісін жылдам ұлғайту.
Республикалық айырбасты дамыту
Аймақаралық алмасуды күшейту арқылы тауар қозғалысын жандандырып, нарықтағы теңгерімді жақсарту.
Қорлар мен резервтер құру
Халық тұтынатын тауарлар өндірісін дамытудың республикалық қорын қалыптастыру, сондай-ақ тауар топтары бойынша республикалық және жергілікті резервтер құру.
Өндірісті тұрақтандыру және шаруашылық байланыстар
Қазақстан экономикасын басқарудың қалыптасып келе жатқан жүйесіне өндірісті тұрақтандыруға арналған бірқатар шаралар кіреді. Олардың мақсаты — өндіріс тізбектерін үзіп алмау, келісімшарттық тәртіпті сақтау және уақытша қиындыққа тап болған кәсіпорындарды қолдау.
Негізгі тетіктер
- Республика кәсіпорындары арасындағы қалыптасқан байланыстарды және республикааралық келісімшарттарды сақтау.
- Мемлекеттік тапсырыс арқылы шаруашылық байланыстарды тікелей мемлекеттік реттеуді қамтамасыз ету.
- Өз кінәсінен емес қиын жағдайға түскен кәсіпорындарға уақытша қаржылық көмек көрсету үшін арнайы тұрақтандыру қорларын құру.
- Тұрақтандыру қорларын бюджет қаражаты және облигациялар сатудан түсетін түсімдер есебінен қалыптастыру.
Нарықтық қатынастарға өтудің негізгі бағыттары
Тиімді шаруашылық жүйесін құрудың басты шарты — жаңа меншік қатынастары. Олар экономиканы мемлекет иелігінен алу және меншікті жекешелендіру арқылы ресурстарды басқарудың икемді моделін қалыптастыруға бағытталады.
Мемлекет иелігінен алу және жекешелендіру
Бұл үдерістер, ең алдымен, меншікті орталықсыздандыруды көздейді. Өтпелі кезеңдегі негізгі нысандар:
- Кәсіпорындарды, ұйымдарды және халық шаруашылығы объектілерін акционерлендіру.
- Мемлекеттік меншікті жалға беру және ұжымдық меншікке көшіру.
- Мемлекеттік кәсіпорындар мен ұйымдар базасында жергілікті және халықаралық кәсіпорындар құру.
- Мемлекеттік меншікті заңды және жеке тұлғаларға сату.
Кәсіпкерлік, бәсеке және монополияға қарсы саясат
Өтпелі кезеңнің ірі бағыттарының бірі — кәсіпкерлік пен бәсекелестікті дамыту. Нарықтық экономикаға өтудің объективті шарты ретінде өндіріс саласындағы монополизмді жеңу, бөлу жүйесін жаңарту және тауар айналымындағы аймақтық тұйықтықты азайту қарастырылады.
Монополияға қарсы саясаттың басым бағыттары:
- Нарық инфрақұрылымының қалыптасуын жеделдету.
- Шағын және орта кәсіпорындардың дамуын қолдау.