Қазақша рефераттар

Цифрлық картография пәні

Даму тарихы

Цифрлық картографияның қалыптасуы жер бетін сандық модельдеу идеясының дамуымен тығыз байланысты. Алғашқы кезеңдерде негізгі мақсат — кеңістіктік нысандарды дәл сипаттау, өлшеу және инженерлік жобалауда қолдануға жарамды деректер базасын қалыптастыру болды.

Негізгі тақырыптар

  • Цифрлық картография пәні: кеңістіктік деректерді жинау, өңдеу, модельдеу және картографиялық түрде ұсыну қағидалары.
  • Басқа пәндермен байланысы және курстың мақсаты: геодезия, фотограмметрия, геоинформатика, автоматтандырылған жобалау және деректер базасын басқару сияқты бағыттармен тоғысуы.

Цифрлық картографияның қалыптасу кезеңдері

1957: алғашқы сандық модельдеу тәжірибесі

Әлемде жер бетін сандық модельдеу алғаш рет 1957 жылы профессор Миллердің еңбектерінде көрініс тапты. Бұл тәсіл жер бетінің цифрлық моделі ретінде қарастырылып, негізінен жол-көлік желілерін жобалау мақсатында қолданылды.

1960-жылдар: КСРО-дағы алғашқы ЖБСМ

КСРО аумағында жер бетінің сандық моделі (ЖБСМ) 1960-жылдары жасала бастады. Бұл кезеңде цифрландырудың ғылыми-тәжірибелік негіздері қалыптасып, кейінгі автоматтандыруға алғышарттар пайда болды.

1980-жылдардың ортасы: АРКА жүйесі

1980-жылдардың ортасында АРКА жүйесі әзірленді. Ол дигитализация әдісі арқылы кіші және үлкен масштабты сандық карталарды алуға бағытталды. Техникалық база ретінде мини-ЭЕМ қолданылды.

АСК-1: автоматтандырылған картографиялау жүйесі

Осы кезеңде автоматтандырылған картографиялау жүйесі — АСК-1 дайындалды. Жүйе жер бетінің цифрлық моделін құруға арналған және мазмұны мен дәлдігі бойынша күрделі топографиялық жоспарлар талаптарына сәйкес келді. Сонымен қатар ол осындай жоспарларды автоматты режимде сызуға мүмкіндік берді.

АСК-1 құрамындағы негізгі модульдер

  • Топометриялық әдіспен мәліметтерді жинау (жерүсті түсірісі).
  • Фотограмметриялық әдіспен мәліметтерді жинау.
  • Картометриялық әдіспен мәліметтерді жинау (дигитализация).
  • Топографиялық мәліметтердің жедел базасын басқару.
  • Рельефті модельдеу.
  • Картографиялық көріністі қалыптастыру.

1990-жылдар: РАСТР технологиясы

СТК өндірісі геоинформатика орталықтарымен бірлесіп, ПЭВМ базасындағы РАСТР технологиясын әзірлеуден басталды. Бұл жұмыстар 1990-жылдары аяқталды және цифрлық картографияға көшу үдерісін жеделдетті.

2003: мемлекеттік тапсырыста «ПАНОРАМА» жүйесін қолдану

2003 жылдың басында өнеркәсіп кәсіпорындарының бас инженерлері қатысқан жиналыста мемлекеттік тапсырыс бойынша сандық карталар жасау кезінде «ПАНОРАМА» жүйесін қолдану туралы шешім қабылданды.

«ПАНОРАМА» жүйесінде семантикалық ақпаратты көрсету үшін 8-разрядты код қолданылды. Бұл тәсіл бұрын АРКА жүйесінде пайдаланылғанымен, мәліметтерді көрсету тиімділігінің төмендігімен сипатталды.

ГАЖ: цифрлық картографияның өзегі

Геоақпараттық жүйе (ГАЖ) — негізгі деректерді қолдану және олармен жұмыс істеудің кешенді ортасы. Ол деректерді жинауды, әртүрлі әдістер мен технологиялар арқылы өңдеуді, сондай-ақ цифрлық және графикалық ақпарат негіздерін біріктіруді қарастырады.

Сараптама және модельдеу мүмкіндіктері

Сараптама есептерінің маңызы артқан сайын, ГАЖ құрамындағы аналитикалық жүйелердің рөлі де күшейеді. Модельдеу жүйесі ретінде ГАЖ әртүрлі әдістер мен модельдеу процестерін қолданады және оларды өзге автоматтандырылған жүйелерде де пайдалануға мүмкіндік береді.

Жобалау және шешім қабылдау

Жобалау шешімдерін дайындауда ГАЖ көбіне автоматтандырылған жобалау тәсілдерін қолданады және кейбір салаларға тән арнайы есептерді шешеді. Шешім қабылдау кезінде технологиялық карталар құруға немесе күнделікті картографиялық деректерді пайдалануға мүмкіндік береді.

Көрнекі ақпарат жүйесі

ГАЖ — автоматтандырылған құжаттандыруды дамытатын қазіргі технологияларға сүйенген көрнекі ақпарат жүйесі. Ол дәстүрлі карталармен салыстырғанда шығару деректерінің жоғары деңгейін қамтамасыз етеді: көпқабатты картографиялық бейнелеу, масштабтарды ауыстыру, кесте немесе график түрінде деректерді ұсыну.

Интегралды және қолданбалы жүйе

ГАЖ интегралды жүйе ретінде әртүрлі әдістер мен технологияларды бір кешенге біріктіреді. Оның қолданылу аясы өте кең: көлік, навигация, әскери іс, топография, экономика, экология және басқа салалар.

Интеграция ұстанымы

ГАЖ интеграциялық жүйелер класына жатады. Интеграция автоматтандырылған түрде деректерді біріктіруді, технологиялар мен технологиялық құралдарды өзара үйлестіруді қамтиды. Осы жан-жақтылықтың нәтижесінде цифрлық (мәтіндік емес, кеңістіктік-сандық) картография қарқынды дамыды.

Ұсынылатын әдебиеттер

  1. Қалабаев Н.Б. ГИС и основы цифрового картографирования. Алматы, 2001.
  2. Халугин Е.И., Жалковский Е.А., Жданов Н.Д. Цифровые карты. М.: Недра, 1992. 419 б.
  3. Лисицкий Д.В. Основные принципы цифрового картографирования местности. М.: Недра, 1988. 261 б.

СӨЖ арналған бақылау тапсырмалары

  • Цифрлық картографияның мәні: негізгі ұғымдар, дерек түрлері, цифрлық картаның құрылымы және қолданылуы.
  • Қазақстанда картография саласын автоматтандыру перспективалары: өндірістік және мемлекеттік деңгейдегі цифрлық карталар, ГАЖ енгізу және интеграциялық шешімдер.