Жер реформасының нәтижесiнде аймақта шаруашылықтың барлық салаларының бiр деңгейде дамуына, қозғалмайтын мүлiктер нарығының дамуына жер қатынастары сферасындағы заңдардың нығаюына бағытталған қайта құрулар жүргiзiлiп жатыр
Оңтүстік Қазақстандағы жер реформасы: табиғи әртүрлілік, жер қоры және пайдаланудың өзгеруі
Оңтүстік Қазақстан облысы аумағының ауқымдылығы мен табиғи жағдайларының алуан түрлілігі жер реформасының нәтижелерін объективті бағалауға, реформаны іске асыру аясын кеңейтуге және жер ресурстарын тиімді пайдаланудың экономикалық негізін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Реформа барысында аймақта шаруашылықтың барлық салаларын теңгерімді дамытуға, қозғалмайтын мүлік нарығын кеңейтуге және жер қатынастары саласындағы құқықтық нормаларды нығайтуға бағытталған өзгерістер жүзеге асырылды.
Табиғи-климаттық көпзоналылық және шаруашылық мамандануы
Облыс табиғи-климаттық көпзоналылығымен ерекшеленеді және төрт ірі зонаға бөлінеді: солтүстік, оңтүстік-батыс, оңтүстік (жазық), оңтүстік-шығыс (таулы). Аумақта шөл және шөлейт аймақтар, тау алды қыраттар, тау жоталары қатар орналасқандықтан, табиғи жағдайлар да біркелкі емес.
Табиғи-шаруашылық бағыттары бойынша зоналар
- Шөлді мал шаруашылығы зонасы — қаракөл қой өсіру дамыған (Қаратау және Қызылқұм зонашалары).
- Суармалы егіншілік зонасы — мақта шаруашылығы басым (Келес, Сарыағаш зонашалары).
- Таулы-жазықты зона — суармалы емес егіншілік дамыған.
- Жалаңаш-жазықты зона — Мақтаарал ауданы; мұнда мақта шикізатының шамамен 62% шоғырланған.
Жер қорының құрамы (01.01.2003 ж. деректері)
2003 жылғы 1 қаңтардағы статистикалық мәлімет бойынша облыстың жер қоры 11 724,9 мың га. Оның ішінде:
| Санат | Көлемі |
|---|---|
| Ауыл шаруашылық жерлері | 6 262,8 мың га |
| Халық қоныстанған жерлер | 654,7 мың га |
| Ерекше қорғалатын аумақтар | 76,3 мың га |
| Орман қоры жерлері | 3 036,9 мың га |
| Өнеркәсіп, көлік, байланыс, қорғаныс және т.б. ауыл шаруашылығында пайдаланылмайтын жерлер | 54,8 мың га |
| Су қоры жерлері | 34,1 мың га |
| Қордағы жерлер | 1 506,3 мың га |
| Республикадан тыс пайдаланылатын жерлер | 99 мың га |
Елді мекен жерлерінің өсуі және реформаның алғашқы әсері
1991 жылы қабылданған «Жер реформасы туралы» заңға сәйкес жеке кәсіпкерлікке, тұрғын үй құрылысына, саяжай мен бау-бақшаға берілетін жер көлемі айтарлықтай артты: 1990 жылғы 130,9 мың га-дан 2002 жылы 654,7 мың га-ға дейін.
Негізгі қағида
Елді мекен жерлерін тиімді пайдалану — ғылыми негізделген нормаларды ескере отырып, шектеулі аумақта тұрғын үйлерді, ғимараттарды, жол желісін, алаңдар мен саябақтарды ұтымды орналастыру және барлық жер санаттарын интенсивті пайдалану.
Ауыл шаруашылық жерлерінің қысқаруы (1990–2001)
1990–2001 жылдары облыстағы ауыл шаруашылық жерлері 11 024,0 мың га-дан 6 262,8 мың га-ға дейін қысқарды (яғни 4 761,2 мың га). Үлес салмақ 80%-дан 53,4%-ға төмендеді. Негізгі себеп ретінде өнеркәсіп, көлік және байланыс салаларының дамуы, сондай-ақ елді мекен аумақтарының кеңеюі аталады.
Аудандық құрылым: қандай жер қайда шоғырланған?
Ауыл шаруашылық жерлері
- Созақ — 2 090,5 мың га (облыс жерінің 33,4%)
- Отырар — 712,2 мың га (11,4%)
- Мақтаарал — 131 мың га (республикадағы егістік жерлердің 17,2%)
- Сайрам — 11,6%
Жер түрлері бойынша мысалдар
- Жайылым — Созақ: 1 906,1 мың га (40,8%)
- Көпжылдық шөптер — Сайрам: 5,4 мың га (25,6%)
- Шабындық — Бәйдібек: 35,9 мың га (28%)
- Залеждер — 43,3 мың га (25%)
Пайдалану тиімділігі және жердің тозу қаупі
Жер ресурстары тиімді пайдаланылған жағдайда аймақ ауыл шаруашылығы өнімдері бойынша ішкі сұранысты толық қамтамасыз ете алады. Дегенмен, дефляцияға бейім топырақты аудандар ерекше қорғауды қажет етеді.
Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер
Егістік, жайылым, көпжылдық өсімдіктер, залеждер облыс жер қорының 87,6%-ын құрайды — 10 269,1 мың га.
Жекешелендіру кезеңі: бос жатқан жерлер және инфрақұрылым тапшылығы
Талдаулар ауыл шаруашылық кәсіпорындарын жекешелендіру жылдарында жер көлемі мен пайдалану құрылымы, сондай-ақ экономикалық факторлар елеулі өзгеріске ұшырағанын көрсетеді. 1991–2002 жылдары пайдаланылмай жатқан жер үлесі 0,3%-дан 2,0%-ға дейін өсті. Негізгі себеп — жерді игеруге қажетті материалдық-техникалық базаның жеткіліксіздігі.
Бос жатқан жерлерді игеру барысында 2002 жылы (2000 жылмен салыстырғанда) жайылымдар 8,9 мың га-ға ұлғайып, жайылымдарды игеру нәтижесінде егістік жерлер көлемі 28,0 мың га-ға дейін артты. Алайда сапалы жайылымдарды интенсивті әрі жүйесіз пайдалану өнімнің төмендеуіне және мал басының кемуіне әкелді.
Антропогендік әсер: эрозия, тұздану және гумустың азаюы
Топыраққа антропогендік ықпалдың күшеюі батпақтану, эрозиялық бұзылулар сияқты процестерді үдетіп, биологиялық циклдарды бұзады және топырақ өнімділігін төмендетеді. Бұл өз кезегінде биосфераның өзін-өзі реттеу қабілетін әлсіретеді.
Эрозияның жалпы көрінісі
Зерттеулер бойынша эрозияға ұшыраған жер көлемі шамамен 3,8 млн га. Оның ішінде жел эрозиясы — 3,2 млн га, су эрозиясы — 0,8 млн га.
Бүлінген жерлер және рекультивацияның тоқтауы
01.01.2003 жылғы жағдай бойынша облыста құрылыс жұмыстары кезінде пайда болған карьерлер, ішкі және сыртқы отвалар, үйінділер 880 га аумақты алып жатыр. Маңызын жойған каналдар мен ашық алаңдарды қосқанда бұл көрсеткіш 2,3 мың га-ға дейін өседі. Қаржы бөлінбеуіне байланысты соңғы жылдары рекультивация жұмыстары тоқтатылған.
Тұздану құрылымы және тыңайтқыш тапшылығы
Тұзданған жерлердің жалпы көлемі 2 968,6 мың га. Оның ішінде 734,2 мың га — әлсіз, 856,7 мың га — орташа, 550,5 мың га — қатты тұзданған. Сонымен қатар 459,2 мың га құмдар ретінде көрсетіледі.
Топырақтың мұндай күйге түсуі көбіне жоғары өнім алуға ұмтылумен қатар минералдық және органикалық тыңайтқыштардың жеткіліксіз енгізілуімен байланысты. Ластануға қарсы жүйелі шаралар жүргізілмейді: қоршаған ортаны қорғауға бөлінетін қаржының шамамен 20%-ы ғана жерді ластанудан қорғауға жұмсалады.
Гос.НПЦ Зем және жер қатынастары саласындағы мәліметтер бойынша соңғы екі жылда облыстың егістік жерлеріндегі гумус қабаты орташа есеппен 30%-ға төмендеген. Бұл құбылыс әсіресе Мақтаарал, Сарыағаш, Түркістан, Қазығұрт аудандарында айқын байқалады.
Егістік әлеуеті және пайдаланылмай қалған алқаптар
Облыста 598 мың га егістікке жарамды жер болса, 2000 жылы оның тек 379 мың га-ы (76,2%) ғана ауыл шаруашылығында пайдаланылған. 1999 жылы 487 мың га жер мүлдем пайдаланылмады; себептер ретінде тұздану, жер асты суы деңгейі, сумен қамтамасыз етілмеу және мелиоративтік ерекшеліктер аталады.
Тұздану деңгейі бойынша үлес салмақ
Экологиялық тәуекел: «лас» салалардың ықпалы
Облыста қоршаған ортаны қорғау мәселесі күрделі әрі даулы. Экономикалық құрылымда энергетика, түсті металлургия, мұнай және мұнай-химиясы сияқты экологиялық жүктемесі жоғары салалардың үлесі, табиғатты қорғау шараларының жеткіліксіздігі және ресурстарды кешенді пайдаланбау жер ресурстарының ластануына және аумақтардың деградациясына әсер етті.
Нарық жағдайындағы жер иелену құрылымы
- Шаруа қожалықтары 729,5 мың га
- Акционерлік қоғамдар мен серіктестіктер 378,9 мың га
- Ауыл шаруашылық кооперативтері 2 045,6 мың га
- Мемлекеттік кәсіпорындар ықпалындағы жер 374,9 мың га
Ескерту: мемлекеттік кәсіпорындар үлесі ауыл шаруашылық жерлерінің шамамен 6,0%-ын құрайды.
Өндірістік шешімдер қалай қабылданады?
Ауыл шаруашылық өнім өндірушілері қандай өнімді және қандай көлемде өндіретінін баға мен сұранысқа сүйене отырып өздері анықтайды. Облыста техникалық дақылдар (мақта, майлы дақылдар), бақша дақылдары, картоп және көкөніс өндірісі кең тараған.
Климаттық жағдай мақта өсіруге қолайлы, әрі облыс Қазақстанда мақта өсірілетін жалғыз өңір ретінде сипатталады.
Тыңайтқыш енгізудің құлдырауы: өнімділікке тікелей соққы
1990 жылмен салыстырғанда органикалық тыңайтқыштармен қамтамасыз ету қанағаттанарлықсыз деңгейге түсті. 2003 жылы ауыл шаруашылық бірлестіктері минералды тыңайтқыштан 3,8 мың тонна ғана (1990 ж. — 81,0 мың т), ал органикалық тыңайтқыштан 10,2 мың тонна (1990 ж. — 935,8 мың т) қолданған.
Гектарына енгізу динамикасы
Соның салдарынан минералды тыңайтқыш енгізілген алқап көлемі 15,5 есеге (692,9 мың га-дан 44,7 мың га-ға), ал органикалық тыңайтқыш енгізілген алқап 22,5 есеге (49,5 мың га-дан 2,2 мың га-ға) қысқарды. Негізгі себептер — тыңайтқыш бағасының қымбаттауы және қаржыландыру тапшылығы.
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар: үлесі неге аз?
2003 жылғы 1 қаңтарда ерекше қорғалатын табиғи аумақтар 76,3 мың га-ды, яғни облыс аумағының 0,6%-ын қамтыған. Бұл көрсеткіш өңірдің табиғи-географиялық әртүрлілігі мен тарихи-мәдени нысандарының көптігін ескерсек, өте төмен. Салыстыру үшін: дамыған елдерде мұндай аумақтар үлесі орта есеппен бүкіл территорияның 3%-ына дейін жетеді.
Жерді бағалау және төлем жүйесі: нарық пен норматив арасындағы қайшылық
Нарықтық экономикаға көшу кезінде жерді жеке меншікке беру басталып, жер бағасын қайта қарау қажеттігі анық байқалды. Ең алдымен жер ресурстарын бағалауда аймақтың табиғи-экономикалық жағдайының әркелкілігі ескерілуі тиіс. Мысалы, Шымкент қаласында жер ресурстары комитеті мен географ-ғалымдар территорияны табиғи, әлеуметтік және экономикалық факторларды негізге ала отырып бағалық зоналарға бөлген: нәтижесінде 5 бағалық зона және 24 зонаша айқындалған.
Келісімдік баға қалыптастыру мемлекеттік бекіткен төлемдер арқылы жүргізілуі керек болғанымен, практикада ол көбіне стихиялы сипат алады: баға сұранысқа, учаскенің жағдайына және халықтың сатып алу қабілетіне тәуелді белгіленеді. Сондықтан жерге төлем енгізу мен бағалау — бүгінгі күннің өзекті проблемаларының бірі.
Ақшалай бағалау тәсілдері
- Нарықтық тәсіл — сату-сатып алу кезінде сапасы ұқсас жермен салыстыру.
- Шығындық тәсіл — жерді игеруге кеткен шығын арқылы бағалау.
- Кіріске қарай бағалау — жерден түсетін табыс әлеуетін негізге алу.
Жер салығы мен сұраныс-ұсыныс: әділдік мәселесі
Жалдық құн мен жер салығының мөлшері жер бағасына тікелей байланысты. Бұл ретте жердің бонитеті мен өнімділігі салықты автоматты түрде анықтайтын бірден-бір өлшем бола алмайды: салық мөлшері сұраныс пен ұсынысқа да тәуелді болуы тиіс. Қазақстанда жер салығының мөлшері 0,002%-дан (мақта өсірілетін зона) 0,03–0,07%-ға дейін (суармалы емес және егістік аймақтар) өзгеріп отырады; бұл көрсеткіш өзге елдермен салыстырғанда төмен.
Арендалық қатынастар: төлем, мерзім және құқықтық база
Жерді тегін пайдаланудан ақылы формаға көшу кезінде арендалық құн енгізу аса маңызды. Жердің жалдық құны уақыт өте өзгеріп отырады: 1998 жылы ол учаскенің нормативтік құнының 3%-ын құраса, кейін 5%-ға жеткен; 1999 жылдың мамырында жер салығының 80–120%-ын қамтыған жағдайлар да болған.
Ұсынылатын қағидалар
- Жалдық төлем көлемін есептегенде 1 га-дан алынатын өнім, учаскенің орналасуы және табиғи-климаттық жағдайлар ескерілуі керек.
- Төлем мөлшері жер рентасына тәуелді белгіленуі тиіс.
- Нарық жағдайында арендалық төлем учаскенің нормативтік құнының 5–8% деңгейін қамтуы мүмкін.
- Төлем тараптардың келісімімен ақшалай да, натуралды түрде де жүргізіледі; мерзімі 5 жылдан 49 жылға дейін.
Жер арендасын жүйелі қалыптастыру үшін «Жер арендасы туралы» жеке заң қабылдау қажеттігі атап өтіледі. Қазіргі таңда арендалық қатынастар Азаматтық кодекстің жалпы нормалары және жер туралы заңдар негізінде реттеледі. Әлемдік тәжірибе жалға алушының уақыт өте келе жерді сатып алуға ұмтылатынын көрсетеді; бұл үрдіс Қазақстан үшін де объективті әрі прогрессивті бағыт ретінде бағаланады.