Абай қара сөздерінің тілі, стилі
Шығармашылық өмірбаяны және Абай мұрасының тағдыры
Абай мұрасының жиналуы, жариялануы және ғылыми тұрғыда зерттелуі — қазақ рухани тарихындағы ең ірі мәдени үдерістердің бірі. Ақынның қалыптасуы мен өсу жолында әкесі Құнанбай қажының, әжесі Зеренің, анасы Ұлжанның, сондай-ақ билер мен шешендердің, ақын-жыраулардың, әрі оқымысты орыс достарының ықпалы айрықша болды.
Ұлы ақынның шығармашылық дүниетанымын орнықтырған шешуші ықпал үш арнадан тоғысты:
- Қазақ халқының рухани мәдениеті: фольклор, ақын-жыраулар мұрасы, дәстүрлі ойлау жүйесі.
- Шығыстың классикалық әдебиеті мен ғылымы: көркемдік-танымдық кеңістік пен идеялық тереңдік.
- Орыс классикалық әдебиеті және Еуропа философиясы: реализм, адам мәселесі, қоғамдық ой мәдениеті.
Поэзия әлемі: тақырыптар мен шығармалар жүйесі
Абай поэзиясы тақырыптық тұрғыдан аса кең. Ол азаматтық үн, философиялық толғаныс, махаббат лирикасы, табиғат суреттері, оқу-ағарту, ақындық пен ән өнері, сондай-ақ сыншыл-сатиралық бағыт секілді арналарды тұтастыра дамытты.
Жастық шағындағы өлеңдері
- Иузи-Раушан
- Физули-Шәмси
- Әлиф-би
- Сап-сап көңілім
- Тайға міндік
Азаматтық сарын және философиялық толғаныс
- Көңілім қайтты
- Патша құдай
- Көкбайға
- Қартайдық, қайғы ойладық
- Қалың елім, қазағым, қайран жұртым
- Келдік талай жерге енді
- Жақсылық ұзақ тұрмайды
- Лай суға мал бітпес
- Өлсе өлер
- Сенбе жұртқа
- Өлсем орным қара жер
- Алланың өзі де рас, сөзі де рас
- Сегіз аяқ
- Ішім өлген, сыртым сау
- Қажымас дос халықта жоқ
Махаббат лирикасы
- Қор болды жаным
- Сен мені не етесің
- Жігіт сөзі
- Қыз сөзі
- Білектей арқасына өрген бұрым
- Қызарып, сұрланып
- Көзімнің қарасы
Табиғат суреттері
- Қансонарда бүркітші шығады аңға
- Жаз
- Күз
- Қыс
- Жазғытұры
Оқу-білім, ағарту, тәрбие
- Жасымда ғылым бар деп ескермедім
- Интернатта оқып жүр
- Ғылым таппай мақтанба
- Жігіттер, ойын арзан
- Бір дәурен келеді күнде
Ақындық және ән өнері
Ақындық өнер туралы
- Өлең — сөздің патшасы, сөз сарасы
- Адамның кейбір кездері
- Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін
Ән өнері туралы
- Көңіл құсы құйқылжыр
- Құлақтан кіріп бойды алар
Табиғат пен адам болмысы астасқан лирика
- Желсіз түнде жарық ай
- Қараша, желтоқсан мен сол бір-екі ай
- Көлеңке басын ұзартып
Сыншыл-сатиралық өлеңдер
- Адасқанның алды жөн
- Байлар жүр
- Сабырсыз, арсыз, еріншек
- Көжекбайға
- Болыс болдым, мінеки
- Мәз болады болысың
- Көзінен басқа ойы жоқ
- Менсінбеуші ем наданды
- Бойы бұлғаң
Ән-өлеңдері және аудармаға жазылған әндер
Ән-өлеңдері
- Алыстан сермеп
- Сен мені не етесің
- Көзімнің қарасы
- Қор болды жаным
- Ата-анаға көз қуаныш
- Бойы бұлғаң
- Сүйсіне алмадым, сүймедім
- Айттым сәлем, Қаламқас
- Біреуден біреу артылса
Назиралық-аудармаға арналған әндер
- Татьянаның әні
- Онегиннің жауабы
Аудармалық өлеңдерге ілесе туған әндер
- Қараңғы түнде тау қалқып
- Мен көрдім ұзын қайың құлағанын
- Сұрғылт тұман дым бүркіп
Жаңашылдық және әдеби тіл
Абай — қазақ өлеңінің дәстүрлі өрнектерін жаңғырта отырып, мазмұн мен түр тұтастығын жаңа деңгейге көтерген жаңашыл ақын. Оның өлеңдеріндегі жаңа өрімдер поэтикалық ойлау мәдениетін байытты.
Сонымен қатар Абай қазақтың жазба көркем әдеби тілін қалыптастыруда айрықша қызмет атқарды. Ақын шығармашылығындағы бейнелілік жүйесі, сөз қолданысының дәлдігі мен ой тереңдігі — оның көркемдік әлемінің негізгі сырлары.
Аудармалар мен нәзира дәстүрі
Абайдың аудармалық және назиралық шығармалары — әлемдік әдебиетті қазақша сөйлетудің үздік үлгілері. Ол М. Лермонтовтың отызға жуық өлеңін аударып, түпнұсқаның көркемдік қуатын қазақ тілінің табиғи мүмкіндіктерімен шебер ұштастырды.
Лермонтов арқылы жеткен Дж. Байрон мен В. Гетенің жырларын да қазақшаға тәржімалауы — Абай аудармашылығының кең тынысын танытады. Аударма мәтіндерінде ақынның төлтума бояуы, ұлттық интонациясы айқын сезіледі.
Пушкин және “Евгений Онегин” желісі
А. Пушкиннің “Евгений Онегин” поэмасынан алынған хаттар негізіндегі махаббат жырлары — назира үлгісімен жырланған лирикалық дастан. Түпнұсқаны қайта жырлауда Абай нәзирасының өзіндік ерекшелігі байқалады.
Дереккөзге сілтеме: Ғабдуллин Н. “Абайдың нәзира үлгісі” (Жұлдыз, 1991, №11, 146–153-б.).
Крылов мысалдарын қайта жырлау
- Есек пен бұлбұл
- Бүркіт пен қарға
- Шегіртке мен құмырсқа
- Түлкі мен қарға
- Піл мен қанден
Абайдың аудармашылық-тәжірибесі мен назирагөйлігі кейінгі қазақ әдебиетінің дамуына тарихи, мәдени және көркемдік дәстүр ретінде игі әсер етіп, жалғасын тапты.
Поэмалары: өсиет пен философия
Абай поэмалары — оқиғаны суреттеу арқылы өсиеттік, ұстаздық ой туғызатын шығармалар. Олар дәстүрлі назира үлгісінің мүмкіндіктерін пайдалана отырып, адам, қоғам, мораль мәселелерін кеңінен толғайды.
“Масғұт”
Поэмада адамгершілік мәселесі философиялық деңгейде көркем жырланады. Қыдыр қарт ұсынатын үш жеміс — ақ (ақыл), сары (дәулет), қызыл (әйел мен достық) — таңдаудың моральдық мәнін ашатын символдық жүйе ретінде беріледі.
“Ескендір”
Поэмада Абайдың гуманистік ойлары айқын. Аристотельдің адам “көз сүйегіне” берген бағасы арқылы дидактикалық әрі философиялық түйін жасалады.
“Әзім әңгімесі”
Аяқталмаған поэманың арқауы “Мың бір түн” желісіндегі Әлидің Әзімі туралы тарауға барып тіреледі. Шығарма опасыздықты (аярлықты) әшкерелеу қуатымен ерекшеленеді.
Абай шығармаларында көркем бейне, композиция, сюжеттік құрылым, тілдік өрнек пен бейнелілік мәселелері өзара қабысып, тұтас поэтикалық жүйе құрайды.
Қара сөздер: жанр, стиль, тақырып
Абайдың қара сөздері стильдік және мазмұндық тұрғыдан — ақынның өзі тапқан көркем сөздің дербес түрі. Бұл туындылар кейде сыншылдық пен ойшылдыққа, көбіне адамгершілік пен мораль мәселелеріне арналған өсиет-толғау сипатына ие. (М. О. Әуезов, 20-т., 218–219-б.)
Қара сөздер құрылымы жағынан ежелгі грек ойшылдарының шәкірттерімен сұхбат жанры дәстүріне жақын. Онда автор мен оқырман арасындағы ой талқысы, дәлел мен қорытындыға құрылған публицистикалық серпін айқын.
Тақырыптық бағыттары
-
Қоғам, ел басқару, қоғамдық құрылыс
3, 8, 22, 38, 41, 42, 46-сөздер
-
Оқу-ағарту, ғылым, өнер-білім, тәлім-тәрбие
2, 8, 10, 17, 18, 25, 32, 33, 38, 43-сөздер
-
Еңбек, шаруашылық, тұрмыс
29, 33, 42-сөздер
-
Адамгершілік тәрбиесі, мінез-құлық
4, 14, 15, 17, 18, 21, 22, 28, 34, 42, 44-сөздер
-
Дін, имандылық, өмір сырлары
12, 13, 15, 17, 31, 35, 36, 37-сөздер
Жанрлық түрлері
-
Тарихи мақала-очерк
46-сөз
-
Мысал-өсиет, әңгіме
27-сөз
-
Афоризм
37-сөз
-
Дидактикалық насихат-кеңес
4, 5, 8, 9, 10, 12, 16, 18, 20, 25, 27, 31, 32, 40-сөздер
-
Көркем сөздік памфлет
6, 11, 14, 22, 39, 41-сөздер
-
Мемуарлық мақала
1-сөз
Тіл және стиль ерекшелігі
Қара сөздердің тілі мен стилі — диалогке жақын ойнақы құрылымымен, автордың оқырманмен тікелей тілдесуімен, сұрақ-жауапқа құрылған пайымдауымен дараланады. Бұл мұра қазақ прозасындағы публицистика мен ғылыми-философиялық ойға негізделген көркем дәстүрдің бастау арналарының бірі болып қалыптасты.
Абайтану: қалыптасуы, дамуы, бүгінгі бағдары
Абайтану ғылымының қалыптасуы мен дамуы — қазақ әдебиеттануындағы іргелі бағыт. Бұл сала тарихында А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов, Ж. Аймауытов және басқа да Алаш зиялыларының бастамашыл еңбектері ерекше орын алады.
Мұхтар Омарханұлы Әуезов — абайтанудың негізін қалаушы, оның мазмұны мен ғылыми сипатын қалыптастырған тұлға. Бүгінде абайтану жаңа деректер мен әдіснамалық ізденістер арқылы кеңейіп, болашағы бар зерттеу кеңістігіне айналып отыр.
Қорытынды
Абай — қазақ сөз өнеріндегі жаңа реалистік жазба көркем әдебиеттің негізін салған ұлы классик ақын. Оның поэзиясы, поэмалары, аудармалары мен қара сөздері ұлттық көркем ойдың биік өлшемін танытып, кейінгі әдеби-мәдени дамуға тұрақты бағдар берді.