Оптимизациялық есептердің қойылған мақсатқа жеткендегі табылған нәтижелері - басқару шешімдерін қабылдау үшін, негізгі көрсеткіш
Кіріспе
Қазіргі қоғамда мәдениет, білім және ойлау жүйесі қарқынды дамыған сайын, халық шаруашылығы кәсіпорындарының кез келген түрінде экономиканы ұтымды басқару үшін математикалық әдістер мен компьютерлік технологияларды кеңінен қолдану қажеттігі айқын байқалады. Математиканың экономикада және өзге ғылым салаларында кең таралуы — оның маңызды ерекшеліктерінің бірі.
Негізгі ой
Математикалық тәсілдер экономикалық талдаумен ұштасқанда, өндірісті тиімді ұйымдастыруға, басқару шешімдерін негіздеуге және ресурстарды ұтымды пайдалануға жол ашады.
Экономикалық жүйелердің әртүрлі деңгейлерінде кездесетін жоспарлау, басқару, шектеулі ресурстарды бөлу, өндірістік үдерістерді талдау, күрделі объектілерді жобалау сияқты есептер үшін ұтымды және оптимизациялық шешімдер табу — табиғи және ғылыми-техникалық прогресс талаптарынан туындайтын өзекті мәселе.
Экономикадағы математикалық әдістердің орны
Экономикада қолданылатын математикалық әдістер жиынтығын белгілеу үшін әр кезеңде әртүрлі атаулар қолданылды: әуелі бұл бағыт экономикалық кибернетика деп аталды, кейін операцияларды зерттеу ұғымы кең тарады, ал бүгінгі күні экономикалық-математикалық әдістер атауы жиі қолданылады.
Қазіргі таңда экономика мен басқарудағы есептерді шешуге арналған математикалық аппараттар өз алдына дамыған ғылым саласына және қолданбалы бағытқа айналды. Соған қарамастан, қолданбалы математиканы меңгеруде және оны күнделікті тәжірибеде тұрақты қолдануда әлі де қиындықтар мен түсінбеушіліктер кездеседі.
Жиі кездесетін мәселе
Көптеген мамандар математикалық әдістердің өзектілігін толық бағаламай, оның практикалық тиімділігін жеткілікті деңгейде сезінбейді.
Нәтижесі
Қажетті пәндер оқу жоспарында қысқарып, кейде факультатив ретінде ғана оқытылып жатады.
Компьютер бар кезде әдісті түсіну не үшін керек?
Компьютерлік техниканың мүмкіндіктері артқан сайын және қолданбалы бағдарламалар пакеттері көбейген сайын, «есеп шығару алгоритмін терең түсінудің қажеті жоқ» деген пікір де жиі айтылады. Алайда мұндай көзқарас қоғамның қысқа мерзімде табысты өзгерістерге жетуін тежейді.
Маңызды түйін
- Бағдарлама есепті «шешеді», бірақ есептің дұрыс қойылуын сіз қамтамасыз етесіз.
- Алгоритмді түсіну деректердің жеткіліктілігін, талаптардың орындалуын және әдістің сәйкестігін бағалауға көмектеседі.
- Формалдау сапасы басқару шешімінің сапасына тікелей әсер етеді.
Оптимизация: есептің қойылымынан басталады
Оптимизациялық есептердің қойылымдары әртүрлі болуы мүмкін және бұл жағдай математикалық әдістерді тиімді таңдауға мүмкіндік береді. Ең алдымен, тиімді шешімін іздейтін есептің математикалық қойылымын құрастыру қажет.
Математикалық қойылымда ресурстар, өндірістік технология, ықтимал шешімдер және олардың арасындағы байланыстар математикалық өрнектер мен теңсіздіктер арқылы сипатталады. Тәжірибеде бір есепті әртүрлі тәсілмен орындау орынды болуы мүмкін: ойша бағалау, қағазға есептеу, компьютерде есептеу, не арнайы бағдарламалар арқылы модельдеу.
Әмбебап және жекеленген тәсілдер
Мақсатқа тез әрі дәл жету үшін әмбебап әдістерді де, нақты жағдайға бейімделген тәсілдерді де меңгеру маңызды. Әдістерді саналы қолдану есептің мәнін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
Формалдау — шешімнің жартысы
Қазіргі тәжірибеде маманның жұмысы көбіне мынаған тіреледі: есептің мазмұнын анықтау, оны математикалық тілде формалдау (тәртіптеп, реттеп жазу), содан кейін шешімді бағдарламалар пакеті арқылы алу. Дәл осы формалдау кезеңі — ең жауапты бөлік.
Айнымалылар
Ізделінетін шамаларды дұрыс таңдау және мән-мағынасын нақтылау.
Шектеулер
Ресурстардың шектеулілігін және технологиялық талаптарды дәл өрнектеу.
Мақсат функциясы
Оптималдылықты бағалау критерийін (пайда, шығын, уақыт, тәуекел) анықтау.
Математика нақты объектімен тікелей емес, оның математикалық моделімен жұмыс істейді. Сондықтан есептің жағдайын сауатты формалдау — табыстың елеулі бөлігі. Қиындық — есепті тым ұсақ бөлшектерге бөлмей, маңызды сипаттарын сақтай отырып, таңдалған әдіспен шешуге келетін модель құрастыруда.
Оптимизациялық есептен алынған нәтиже — басқару шешімін қабылдаудың негізгі көрсеткіші. Демек, модель қаншалықты нақты әрі шынайы болса, басқару шешімі де соншалықты нәтижелі болады.
Қолданбалы бағыттар
Қазіргі экономикада арнайы оптималдау әдістері кең қолданылады. Олардың қатарына: ойындар теориясы, торлық жоспарлау, жаппай қызмет көрсету теориясы және басқа да қолданбалы бағыттар жатады.
Сонымен, микроэкономика мен макроэкономиканың, сондай-ақ қолданбалы математиканың дамуы математикалық бағдарламалау, ойындар теориясы және математикалық статистика сияқты ілімдермен тығыз байланысты.
Ескерту: Бөлім атаулары мәтіндегі бастапқы құрылым сақтала отырып, стильдік және грамматикалық тұрғыдан өңделді.