Есімдіктің лексика - семантикалық сипаты
Есімдіктердің табиғаты: мағынасы контекспен айқындалатын сөз табы
Есімдер тобына жататын сөз таптарының бірі — есімдіктер. Есімдіктер заттың атын, сынын немесе санын тікелей білдірмейді; керісінше, зат есім, сын есім, сан есімдердің орнына жұмсалады. Олар белгілі бір ұғымды немесе ойды жалпылама түрде меңзеп, нақты мағынаны сөйлеу жағдайына және мәтіннің алдыңғы бөлігіне сүйене отырып береді.
Негізгі қағида
Есімдіктің нақты мағынасы өзінен бұрын айтылған сөйлеммен немесе жалпы сөйлеу аңғарымен байланыста айқындалады.
Мысал: контекстсіз есімдік
«Ол Прутковтың барлық афоризмін білетін» (С. Ерубаев).
Мұндағы ол сөзі нақты бір адамды меңзегенімен, кім екені бірден анықталмайды: Бейсенбай ма, Мұрат па, әлде басқа біреу ме — ақпарат контекст арқылы ғана нақтыланады.
Мысал: диалогтағы есімдіктер
«Сен қымсынба, артыңда біз бармыз» (М. Әуезов).
Бұл сөйлемдегі сен және біз те жалпылама көрінеді. Нақты кімдер туралы айтылып тұрғаны сөйлеу жағдайына, қатысушыларға және оған дейінгі сөзге тәуелді.
Есімдіктің тұлғалық мәні: «мен», «сен», «ол»
1-жақ
Мен — сөйлеуші, айтушы.
2-жақ
Сен — тыңдаушы, сөйлеушімен бетпе-бет сөйлесіп тұрған адам.
3-жақ
Ол — «мен» мен «сеннен» өзге барлық субъект: адам да, зат та болуы мүмкін.
Сондықтан жеке тұрған сөйлемдерде есімдіктің дәл мағынасы әрдайым бірден ашыла бермейді. Егер есімдіктер диалогта қолданылса, олардың мазмұны көбіне сол сәттегі қарым-қатынасқа және бұрын айтылған сөзге сүйеніп айқындалады. Ал монологта (айтылымда не жазба мәтінде) есімдіктің кім/не екенін білдіруі алдыңғы сөйлемдерде берілген дерекке тәуелді болады.
Контекст арқылы нақтылану
«Мен жаратпаған атшыға қарап едім, ол тек “отыр” дегендей басын шайқап, ернін тістей қойды» (С. Көбеев).
Мұнда ол дегеннің кім екені алдыңғы сөз арқылы анық: ол — атшы.
«Кімді айтса, сол келеді».
Мақалдағы кімді және сол есімдіктері де нақтылы мағынаны мәтіннің не жағдайдың алдыңғы деректерінен табады.
Есімдіктің лексика-семантикалық сипаты
Есімдіктердің мағынасы қаншалықты жалпы болғанымен, олар қандай сөздердің орнына қолданылуына қарай сол сөздердің негізгі мағыналық өрісіне сәйкес ұштасады: заттық, сындық, сандық және т.б. Яғни есімдіктер белгілі бір ұғымды атаудан гөрі, сол ұғымға нұсқау жасауға бейім.
Субстантивтік есімдіктер
Заттық ұғымды білдіретін сөздердің орнына жұмсалады. Мысалы: сен, ол сияқты жіктеу есімдіктері «кім? не?» сұрақтарына жауап беретін қолданыстарда көрінеді.
- Негізгі қызметі — субъектіні (адамды/затты) меңзеу.
- Мағынасы контекст арқылы нақтыланады.
Аттрибутивтік есімдіктер
Заттың белгісін білдіретін сөздердің орнына жұмсалады. Мысалы: бұл, сол, қай сияқты есімдіктер көбіне белгі, нұсқау, айқындау реңкін береді.
- Негізгі қызметі — заттың белгісін, айқындауын меңзеу.
- Сөйлемде анықтауыштық сипатта жиі көрінеді.
Мағыналық жіктелімнің түйіні
Есімдіктерді ішкі мағыналық қызметіне қарай екі салаға бөлуге болады: субстантивтік (заттық ұғымның орынбасары) және аттрибутивтік (белгі ұғымының орынбасары).
Морфологиялық ерекшеліктері
Морфологиялық тұрғыдан есімдіктердің түрленуі жалпы алғанда есім сөздерге ұқсас болғанымен, өздеріне тән айырым белгілері бар. Бұл — есімдіктердің мағыналық тұрғыдан субстантивтік және аттрибутивтік болып жіктелуімен тікелей байланысты.
Субстантивтік есімдіктердің түрленуі
Қолданылу ретіне қарай зат есімдер сияқты: көптеліп, тәуелденіп, септеліп, жіктеліп қолданыла береді.
Аттрибутивтік есімдіктердің түрленбеуі
Аттрибутивтік есімдіктер өз мағынасында, яғни нағыз сын есім қызметінде тұрғанда, грамматикалық жағынан түрленбейді және грамматикалық формалардың көбін қабылдамайды.
Жалпы қорытынды
Есімдіктердің барлығына бірдей ортақ, жүйелі түрлену үлгісі немесе өзгеру тәсілі бар деу қиын. Бұл — олардың қызметі мен мағыналық табиғаты әркелкі болуынан туындайтын негізгі ерекшелік.
Синтаксистік қызметі
Есімдіктер сөйлемде әртүрлі синтаксистік қызмет атқарады. Бұл олардың қандай сөз табының орнына жұмсалуына және контекст ішіндегі қызметіне байланысты. Субстантивтік есімдіктер көбіне бастауыш, толықтауыш сияқты сөйлем мүшелері қызметінде көрінсе, аттрибутивтік есімдіктер анықтауыш қызметіне бейім келеді.
Оқу үшін қысқа конспект
- Есімдік — атау емес, орынбасар сөз табы.
- Нақты мағынасы контекстпен анықталады.
- Мағыналық тұрғыдан: субстантивтік және аттрибутивтік.
- Субстантивтік есімдіктер есімдерше түрлене алады; аттрибутивтіктер көп жағдайда түрленбейді.