Картинаның түстерінің бір ерекшелігі мұндағы қызыл түстердің басым болуы
Бейнелеу өнерін оқытудағы көркемдік білімнің орны
Бейнелеу өнерін оқытудағы негізгі мақсаттардың бірі – оқушыларға көркемдік білім беру. Бұл білімнің құрылымы бейнелеу өнерінің сауаттылығын құрайтын заңдылықтарды меңгертуге және бейнелеудің қарапайым ептейліктері мен дағдыларын қалыптастыруға сүйенеді.
Бейнелеу сауаттылығының өзегін перспектива, жарық пен көлеңке, ритм, симметрия, композиция және түстану сияқты заңдылықтар құрайды. Алайда осы заңдылықтарды жүйелі түрде жинақтап, бірізді бағдарлама ретінде ұсыну, сондай-ақ оқытудың мазмұны, формалары мен әдіс-тәсілдерін нақтылау мәселелері әлі де өзекті.
Негізгі түйін
- Заңдылықтар меңгерілмейінше, оқу-тәжірибелік жұмыстың нәтижесі тұрақты жоғары болмайды.
- Түстану мазмұны толық жүйеленбей, ол теориялық материал ретінде жеткілікті деңгейде қолданылмай келеді.
Тәжірибе көрсеткендей, оқушылар (және студенттер) бейнелеу сауаттылығын құрайтын заңдылықтар мен ережелерді меңгермейінше, олардың бейнелеу іс-әрекеті күткен нәтижеге жиі жеткізбейді. Әсіресе, түстану мәселелеріне арналған ғылыми, педагогикалық және өнертанымдық әдебиеттерді талдау бұл бағыттың бейнелеу өнерін оқыту мазмұнының дербес саласы ретінде жеткілікті деңгейде қарастырылмағанын аңғартады.
Кейбір еңбектерде терминдерді түсіндірумен шектеліп, анықтамалар, ережелер, жіктеу мен жүйелеу жеткіліксіз беріледі. Сондықтан түстануды оқытуды оның заңдылықтарын жинақтап, жүйелеуден бастау орынды.
Түстану: ұғымдар мен негізгі жіктеулер
Түстану – түс туралы ілім жүйесі. Түстер екі үлкен топқа бөлінеді: хроматикалық және ахроматикалық.
Хроматикалық түстер
Хроматикалық түстерге түрлі-түсті түстер жүйесі кіреді. Әрбір хроматикалық түс үш параметрмен сипатталады: ашықтылық, түстік өң және қанықтылық.
Түстік өң – «қызыл», «сары» сияқты атаулармен анықталады. Мысалы, «таза қызыл» немесе «сұрғылт қызыл»: сұрғылт қоспа түстік өңді өзгертпейді, бірақ қанықтылықты төмендетеді.
Ахроматикалық түстер
Ахроматикалық түстерге ақ, қара және олардың аралық реңдері (сұр) жатады. Олар бір-бірінен негізінен ашықтылық деңгейі арқылы ғана ерекшеленеді.
Жылы және суық түстер
Хроматикалық түстер шартты түрде жылы және суық болып бөлінеді. Жылы түстерге спектрдің сары–қызыл бөлігі, суық түстерге көгілдір бөлігі жатады. Жылы түстерді күн мен оттың түсімен, суық түстерді аспан, су мен мұздың түсімен сипаттауға болады.
Күлгін және жасыл түстер аралық жағдайда болады: оларды басқа түстермен қатынасына қарай кейде жылы, кейде суық түске жатқызуға болады.
Түстік шеңбер және негізгі түстер
Түстік шеңбер – түстердің бірізді қатардан құралған шеңберлік орналасуы. Мысалы, сарыдан сарғыш-қызылға, қызылға, қызғыш-қоңырға, жасыл-көкке, көкке, күлгін-көкке қарай жалғасып отырады.
Негізгі түстер: сары, қызыл және көк.
Контраст және түстер бірлігі
Контраст түстер – бір-біріне қарама-қарсы орналасқан түстер. Контраст қатынас түстерді айқындап, әсерін күшейтеді. Ақ пен қараның қарама-қарсылығы, сондай-ақ ақтың қызылмен және басқа түстермен жұптасуы контраст әсерін айқын көрсетеді.
Түстердің әсері: психологиялық және қабылдау ерекшеліктері
Түстердің қасиеттерін зерттеу олардың психологиялық және физиологиялық әсерін, сондай-ақ этнокөркемдік атауларын анықтауға мүмкіндік береді. Психологтардың зерттеулері түстің адамға әртүрлі ықпал ететінін дәлелдейді: мысалы, қызыл түске ұзақ қарау немесе қызыл түске боялған бөлмеде ұзақ отыру жүйкеге салмақ түсіріп, шаршатады.
Кеңістікті түспен реттеу
- Көлеңкелі немесе солтүстік жақтағы бөлмелерге жылы түстер қолдану кеңістікті «жылытып», жайлылық әсерін береді.
- Күн сәулесі мол түсетін бөлмелерде суық түстер (ашық көк, салат реңді ақшылды жасыл-көк) салқындық сезімін күшейтеді.
Салмақты қабылдауға ықпал
Түс заттың салмағын қабылдауға да әсер етеді. Мысалы, қара жасыл-көк түске боялған жүк машинасы ауырлау болып көрінуі мүмкін, ал дәл сондай пішіндегі машина ақшыл көк түске боялса, жеңілірек әсер қалдырады.
Символдық мағыналар
Түстерді тануда олардың символдық берілуі маңызды: жасыл-көк – жастықты, аспан көгі – бостандық пен еркіндікті, ақ – тазалықты, қара – жамандықты, қызыл – өзгеріс пен қозғалысты білдіруі мүмкін.
Қазақ тіліндегі дәстүрлі түстік атаулар
Қазақ халқында түстерге қатысты бай атаулар жүйесі қалыптасқан. Әсіресе жылқы түсін атауда: ақ боз, күрең, қара торы, шабдар, буырыл, құла, ала және т.б.
Кескіндемедегі түс: уақыт, орта және идея
Картиналардағы түстерді беру белгілі бір уақыт мезгіліне, жарық жағдайына және шығарманың идеясына тәуелді. Мысалы, таңғы мезгілді бейнелейтін картиналарда көбіне көкшіл реңдер басым, ал кешкі мезгілде қызғылт-сары реңдер күшейеді. Күндізгі көріністе заттардың түсі табиғи қалпына жақын беріледі.
Егер зат беті жылтыр болса, оған айналадағы заттардың түстері шағылысып әсер етеді де, табиғи түсі аздап өзгеріп көрінуі мүмкін. Мысалы, қара көмірдің бетіне күн сәулесі немесе жасанды жарық тікелей түскенде, сол бөлігі ақшыл дақ болып қабылданады. Бұл құбылысты көрудегі жаңғырысу ретінде түсіндіруге болады.
Колорит ұғымы
Түстануда колорит деген ұғым қолданылады. Колорит – кескіндеме шығармасындағы түстердің үндестігі мен бірлігі. Картина кейде жылы түстер жүйесіне, кейде суық түстер жүйесіне бірігеді; ал кейбір жағдайда жылы және суық түстер үйлесімді түрде қатар қолданылады.
Идеяға бағынған түс: Салихаддин Айтбаев
Салихаддин Айтбаевтың «Бақыт» картинасында көктемгі далада отырған қыз бен жігіт бейнеленеді. Жастардың киімдері түрлі түсті бояулармен беріліп, ал дала, алыстағы тау жасыл-көк реңдермен жазылған. Композицияда жер көрінісі аспанға қарағанда кеңірек орын алып, жасыл-көк түстердің басымдығы арқылы суретші жастық кезеңнің мінезін символдық түрде ашып көрсетеді.
Қоғамдық өзгеріс реңі: Нағымбек Нұрмаханбетов
Нағымбек Нұрмаханбетовтың «Тоқаш Бокин отряды» картинасында қазақтың сары даласында атқа мініп келе жатқан отряд көрінісі беріледі. Мұнда табиғи ортада басым болуы ықтимал сары, ақ, жасыл-көк реңдердің орнына қызыл түстер айқын жетекшілік етеді. Бұл түстік шешім шығарманың идеясына – қоғамдық өзгеріс пен жаңа құрылымды көрсету мақсатына – қызмет етеді.
Түстану мазмұнын жүйелеу: ұғымдар мен бағыттар
Әдебиеттерді талдау негізінде түстану ілімінің негізгі ұғымдарын білім беру мазмұны ретінде төмендегідей бағыттармен жүйелеуге болады.
Негізгі ұғымдар тізбегі
Оқыту формалары
- 1 Түстанудың негізгі мазмұнын құрайтын материалдарды сурет, кескіндеме, композиция пәндерінің бағдарламаларына қосымша ретінде енгізу.
- 2 Теориялық материалды өзіндік жұмыстарда қолдануға арналған нұсқаулар әзірлеу.
Оқыту бағыттары
Тәжірибелік-эксперименттік жұмыстарды сараптау түстануды оқытуда үш негізгі бағытты айқындайды:
- Табиғаттағы заттар мен құбылыстар түстерін қабылдауға үйрету: түстер қатынастарын талдау және түстердің араласуын көрсету.
- Табиғат пен бейнелеу өнеріндегі түстердің берілуін салыстыра талдау, бейнелеу ерекшеліктерімен таныстыру.
- Нұсқаға тікелей қарап сурет салу барысында түсті қабылдау және оны бейнелеу тәжірибесін қалыптастыру.