Қазақша рефераттар

Қожа Ахмет Яссауи кесенесі

Оңтүстік Қазақстан: өркениеттер тоғысқан өлке

Оңтүстік Қазақстан — ежелгі өркениеттердің ізі сақталған қасиетті өңір. Ежелгі дәуірден бері бұл өлкеде тұрмыстық мәдениет қалыптасып, қала мәдениеті мен көшпелі өмір салты өзара ықпалдаса дамыды. Ұлы Жібек жолының ірі тармақтары өткен бұл аймақ қазақ мемлекеттілігі тарихында ерекше орын алады.

Өңір тарихи ескерткіштерге өте бай: қорғандар мен бекіністер, көне қалалардың жұрты, кесенелер және қоныс орындары кең таралған. Оңтүстік Қазақстандағы тарихи-мәдени мұра нысандарының саны жүздеген: олардың ішінде археологиялық ескерткіштер басым, сондай-ақ тарихи және сәулет ескерткіштері де мол.

Ескерткіштер құрылымы

802

Археология
528
Тарих
42
Сәулет
226

Негізгі идея

Бұл өңірде Жібек жолының саудасы, түркі дүниесінің руханияты және ортағасырлық қала мәдениеті бір кеңістікте тоғысады.

Түркістан, Сауран, Отырар оазисі мен Тараз маңындағы кесенелер — осы тарихи сабақтастықтың ең айқын дәлелі.

Түркістан: рухани астана

Оңтүстік Қазақстан қалаларының ішінде Түркістанның орны бөлек. XVI–XIX ғасырларда Ұлы Жібек жолы бойындағы маңызды орталықтардың бірі болған қала Қазақ хандығының астанасы ретінде танылды, сондай-ақ түркітілді халықтардың рухани-мәдени тірегі саналды.

Түркістан ислам әлемінде де айрықша мәнге ие: халық арасында оны «екінші Мекке» деп атау кең тараған. Мұндағы қасиетті орындарға бару көпшілік үшін шағын қажылық ретінде қабылданады.

Қожа Ахмет Ясауи кесенесі

Қожа Ахмет Ясауи кесенесі XIV–XV ғасырларда Әмір Темірдің бұйрығымен салынған. 2004 жылы ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізіліп, ортағасырлық сәулеттің ең құнды ескерткіштерінің біріне айналды.

Түркі әлеміндегі сопылық дәстүрде Қожа Ахмет Ясауи тұлғасына ерекше құрмет көрсетіледі. Кесене айналасы бүгінде «Әзірет Сұлтан» тарихи-мәдени қорық-музейі аясындағы кешенді киелі кеңістік ретінде дамып келеді.

Кешендегі өзге нысандар

  • Шығыс моншасы және ортағасырлық қала құрылымының іздері
  • Гаухар-ана мазары (Ясауидің қызы)
  • Әли Қажы мазары (күйеу баласы)

Түркістандағы зиярат дәстүрі

Түркістандағы қасиетті орындарды аралау рухани тазару, ниет бекіту және тарихи жадымен байланыс орнату тәжірибесі ретінде бағаланады. Көптеген зияратшылар жолын ұстаз бен шәкірт сабақтастығын айқындайтын Арыстан баб кесенесінен бастайды.

Арыстан баб: ұстазға тағзым

Арыстан баб кесенесі — Қожа Ахмет Ясауидің ұстазы жерленген қасиетті орын. Аңызда Мұхаммед пайғамбардың аманатын (құрма туралы хикая) Арыстан бабтың Ясауиге жеткізгені айтылады. Сол себепті бұл жер Түркістан өңіріндегі ең маңызды зиярат нүктелерінің бірі саналады.

Кесене бірнеше рет қайта салынған: алғашқы құрылымдары XIV–XV ғасырларға қатысты деп қарастырылады, кейін XVIII ғасырдағы өзгерістер мен ХХ ғасыр басындағы қайта тұрғызу жұмыстары белгілі. 1971 жылы ғимарат қайта жаңартылған.

Қасиетті құдық

Кесене маңында тұздылау суы бар құдық туралы деректер кездеседі. Халық нанымында оның емдік қасиеті бар деп айтылады.

Ғайып берген құдығы (аңыз)

Тереңдігі шамамен 40 метр делінетін бұл құдық туралы аңызда суды тек «жаны таза адам» ғана ала алады деп баяндалады. Бұл — адамның ниеті мен сабырын сынайтын символдық түсінік ретінде де қабылданады.

Сайрамдағы киелі орындар

Сайрам — көне тарихы терең қоныстардың бірі. Мұнда Ясауи әулетіне қатысты бірнеше маңызды мазарлар бар. Олар өңірдің рухани-тарихи картасында айрықша орын алады.

Ибрагим-ата мазары

Қожа Ахмет Ясауидің әкесі — шейх Ибрагимге қатысты мазар. Қазіргі құрылыс XIX ғасырда қайта салынғаны айтылады.

Қарашаш-ана мазары

Ясауидің анасы ретінде құрметтелетін Қарашаш анаға қатысты кесене. Деректерде оның ертеректегі нұсқалары XIII–XIV ғасырлармен байланыстырылып, бүгінгі құрылысы XIX ғасыр кезеңіне жатқызылып айтылады.

Зиярат мәдениеті

Бұл орындар — тек сәулет нысандары ғана емес, ұрпақ жадын, тәрбие мен рухани сабақтастықты сақтайтын тірі дәстүрдің бөлігі.

Сауран және Отырар: ортағасырлық қалалардың ізі

Түркістанның солтүстігінен шамамен 40 км жерде Сауран қалашығы орналасқан. Жазба деректерде ол Х ғасырдан бастап аталады, ал XIV ғасырда Ақ Орданың саяси орталықтарының бірі ретінде сипатталады. Бүгінде сақталған дуалдар мен қорғаныс жүйесі ортағасырлық қалалық мәдениеттің айқын көрінісін береді.

Қалашық қабырғаларының жалпы контуры, қақпалары мен ор-шаңырақ тәрізді қорғаныс элементтері жақсы байқалады. Табылған тиындар мен керамика үлгілері музей қорларында сақталғаны айтылады.

Ал Отырар оазисі Ұлы Жібек жолы бойындағы ірі мәдени-сауда тораптарының бірі ретінде белгілі. Археологиялық қазба жұмыстары нәтижесінде бұл аймақ тарихи-туристік нысанға айналып, өңірдің урбанистік тарихын тереңірек тануға мүмкіндік беріп отыр.

Қараханидтер дәуірі және сәулет

Өңірдің ең қызықты сәулет мұраларының бір бөлігі IX–XII ғасырлардағы Қараханидтер кезеңімен байланысты. Бұл дәуір Орталық Азиядағы қала мәдениеті мен құрылыс өнерінің жаңа белесін көрсетеді.

Тараз маңындағы махаббат пен өрнек: Айша-бибі және Бабаджа-Хатун

Тараз қаласынан шамамен 18 км жерде орналасқан Айша-бибі кесенесі (XI–XII ғғ.) — Орталық Азиядағы ең нәзік әрі көркем сәулет ескерткіштерінің бірі. Халық арасында бұл жерді отбасы құндылығы, береке және аналық тілекпен байланыстырып, ерекше қастерлейді.

Кесененің басты құндылығы — терракотамен қапталған, тұтас оюға құрылған сәндік жүйесі. Геометриялық өрнектер мен белдеулердегі эпиграфикалық сипаттағы элементтер сәулет өнерінің жоғары деңгейін көрсетеді. Бүгінде нысан толық жаңартылып, аумағы абаттандырылған.

Бұл ескерткіш туристерді тек сәулетімен ғана емес, Айша-бибі мен Қарахан туралы аңызымен де баурайды: баяндауларда Айшаның сүйіктісіне барар жолда жылан шағып қаза болғаны айтылады.

Айша-бибі кесенесінің ерекшелігі

  • Терракотамен тұтас қапталған сәндік қабырға құрылымы
  • Өрнек түрлерінің көптігі және композициялық дәлдігі
  • Қараханидтер дәуірі сәулетінің көрнекті үлгісі

Бабаджа-Хатун кесенесі

Айша-бибі кесенесінің жанында Бабаджа-Хатун кесенесі орналасқан (XI–XII ғғ.). Ол қарапайым да жинақы сәулетімен ерекшеленеді. Аңызда Бабаджа-Хатун Айшаның сапардағы қамқоршысы болғаны айтылады. Соңғы жаңарту жұмыстары 2002 жылы жүргізілгені көрсетіледі.

Қорытынды

Оңтүстік Қазақстан — сәулет, археология және рухани мұра бірін-бірі толықтырып тұратын ерекше кеңістік. Түркістанның қасиетті кешендері, Сауран мен Отырардың ортағасырлық жұрты, Тараз маңындағы терракота өрнекті кесенелер — барлығы да өңірдің тарихи тереңдігін айқын көрсетеді.

Бұл жерге сапар — тек саяхат емес, өткенмен тілдесу: Жібек жолының рухын сезіну, бабалар қалдырған мұраны көру және мәдени жадты жаңғырту.