Суицид түрлері
Суицид әлеуметтік мәселе ретінде
Суицид — қоғамдағы маңызды әлеуметтік мәселе. Суицидтік мінез-құлыққа әсіресе екі жас тобы бейім келеді: қарт адамдар және жасөспірімдік пен бозбалалық шақтағы жастар. Жастар арасында суицид қаупі жоғары топтарға тұлғааралық қатынастары бұзылғандар, жалғыздықты көп сезінетіндер, алкогольді немесе есірткіні шамадан тыс пайдаланатындар жатады.
Негізгі тәуекел топтары
- Жасөспірімдер мен жастар
- Қарт адамдар
- Жалғыздық, әлеуметтік оқшаулану
- Алкоголь/есірткіні шамадан тыс қолдану
Қоғамдық факторлар
- Қоғамның бір формациядан екіншісіне өту кезеңіндегі белгісіздік
- Нарық қысымы және медианың (БАҚ) құндылықтарға ықпалы
- Психикалық саулыққа байланысты қауіптердің артуы
Мәселені мемлекеттік деңгейде шешудің маңызы
Психиатр мамандардың пайымдауынша, жүйке-психикалық бұзылыстардың таралуы көптеген елдерде жүрек-қан тамыр ауруларымен деңгейлесіп келеді. Сондықтан суицидке әкелуі мүмкін психикалық күйзелістердің алдын алу шараларын мемлекеттік деңгейде жүйелі түрде ұйымдастыру қажет.
Әсіресе жастар арасындағы суицидке ерекше назар аудару маңызды, өйткені суицид жасарып барады. Қуантарлығы, соңғы жылдары психиатрия мен психологиялық қызметке көңіл бөлінуі артып, қаржыландыру ұлғайды, білім беру ұйымдарында психологияға қатысты дәрістер енгізіле бастады. Келесі маңызды қадамдардың бірі — ұжымдар мен оқу орындарында жүйелі тренингтер өткізу.
Девиантты мінез-құлық және әлеуметтік нормалар
Суицид әлеуметтік құбылыс ретінде белгілі бір әлеуметтік себептерге байланысты және оны зерттеу әрі себеп-салдарын түсіндіруді қажет етеді. Девиантты мінез-құлыққа жеке адамның немесе әлеуметтік топтың қоғамда ресми түрде қабылданған нормаларға сай келмейтін әрекеттері мен қылықтары жатады.
Әлеуметтік норма нені білдіреді?
Қоғам белгілі бір мінез-құлық үлгілерін норма ретінде бекіте отырып, оларды қоғамдық мораль және құқықтық тетіктер арқылы қолдайды. Бұл — нормадан ауытқуларға қатысты қоғамдық әрі мемлекеттік ықпал ету (санкция) механизмдері бар деген сөз.
Стресс және дағдарыс
Адам бір жағдайды қатты уайымдап, ол ұзаққа созылған кезде стресстік күйге түседі. Стресс көбіне қауіп-қатер төнгенде, аса жауапты кезеңдерде, психологиялық ауыр жағдайда, күш-қуат пен ақыл-ойға салмақ түскенде пайда болады.
Жасөспірімдердегі теріс мінез-құлық түрлері
- Реактивті түрлер: үйден қашу, суицид (жиі психиканың жарақаттануымен байланысты)
- Тәрбиелік олқылықтарға байланысты: есірткі қолдану, маскүнемдік
- Биологиялық факторлармен байланысы бар патологиялық көріністер
Суицидтік мінез-құлық: ұғымы және сатылары
Суицидтік мінез-құлыққа бірнеше деңгейдегі психологиялық құбылыстар жатады: өмірдің құндылығын жоғалтуға қатысты ойлар, суицид жайлы қиялдар, суицидтік ниет, әрі нақты жоспар құру және әрекетке көшу. Бұл үдеріс шартты түрде қайтымды фазадан (адам әлі де өмірге қайта оралу мүмкіндігін сақтайды) қайтымсыз фазаға (биологиялық өлім) дейін өтуі мүмкін.
1) Антивитальды ойлар
Өмірдің мәні жоғалғандай сезілуі, «мен өмір сүріп жүрген жоқпын, тек тіршілік етемін» сияқты ойлар.
2) Селқос суицид ойлары
Өлімнің «жеңіл» түрде болуы туралы қиялдар: «ұйықтап кетсем де, оянбасам» тәрізді.
3) Суицидтік ниет
Өзін-өзі өлтіруге бағытталған нақты тілектің қалыптасуы.
4) Жоспарлау және әрекет
Тәсілдер мен қолайлы жағдайларды іздеу, дайындық, әрекетке көшу қаупі.
Суицид түрлері
Зерттеушілер суицидті бірнеше түрге бөледі. Төмендегі жіктеу адамның ниеті, әрекеттің ашықтығы және айналасына берілетін белгі деңгейі бойынша түсіндіріледі.
Шынайы суицид
Адам өмірден түңіліп, үнемі тұйық күй кешеді, өмір сүрудің мәнін жоғалтқандай сезінеді және өзіне қол жұмсауға нақты бел байлайды.
Жариялы (демонстративті) суицид
Мұнда негізгі мақсат әрдайым өлу емес; кейде адам жанжал жағдайында өзгелердің назарын аударып, қысым көрсету немесе көмек сұрау ниетімен әрекет етеді.
Жасырын (құпия) суицид
Адам суицидтің теріс екенін түсінсе де, қиындықтан шығатын жол таппағандай болады. Бұл кейде тәуелділіктер арқылы өзін-өзі күйретуге бейім әрекеттерден, қауіпке саналы түрде жақындаудан байқалады.
Жасырын суицидтің ықтимал көріністері
Жасырын суицид — өзіне қол жұмсаудың тікелей емес, бүркемеленген түрі. Мұнда адам өлімге тура қадам жасамай-ақ, тәуелділікке түсу, қауіп-қатерге бейімділік, өзін-өзі құрдымға апаратын мінез-құлық арқылы өмірін қатерге тігеді.
Кейбір жағдайларда мұндай мінез-құлық жол-көлік оқиғалары тәуекелімен де байланыстырылып қарастырылады (мысалы, аса жоғары жылдамдық, мас күйде көлік жүргізу, рөлде ұйықтап кету сияқты қауіпті сценарийлер).
Маңызды ескерту: кез келген қауіпті әрекет міндетті түрде суицидтік ниетті білдірмейді. Дегенмен қауіптің жүйелі қайталануы, тәуелділік, созылмалы күйзеліс және үмітсіздік белгілері бірге байқалса, кәсіби маманға жүгіну қажет.
Жастарды ғылыми тұрғыда талдау және тәуекелді түсіну
Қазіргі қоғамда жастар қоғамдық ұстанымдарды тез қабылдайды; олардың өмірлік мүдделері, талаптары және тұрмыс стилі саяси, экономикалық, мәдени үдерістердің дамуымен тығыз байланысты.
Әдіснамалық қағидаттар
- Тарихи-талдамалық тәсіл: жастарды тек биологиялық және жас ерекшелігімен шектемей, нақты қоғамдағы әлеуметтік топ ретінде қарастыру
- Өмір салтын талдау: әлеуметтік жағдай, субмәдениет, құндылық бағдарлары мен ділді эмпирикалық деңгейде зерттеу
- Сыңаржақ пікірге сүйенбеу: нақты үдерістерді ғылыми әдістермен көрсету
Теріс мінез-құлыққа қатысты ұғымдар
Әдебиетте жастар мінез-құлқындағы ауытқуларды сипаттайтын әртүрлі терминдер қолданылады: асоциалдық, антисоциалдық, девиантты, деликвентті, аддиктивті мінез-құлық. Бұлардың әрқайсысы нормадан ауытқудың белгілі бір деңгейін көрсетеді. Ең кең қолданылатын жалпылама ұғым — девиантты мінез-құлық.
Суицидтің психоәлеуметтік мәні
Өзін-өзі өлтіру қоғамда адамның өмірлік қиын жағдайларды қалыпты, жалпыға белгілі тәсілдермен шеше алмайтынын немесе солай шешудің мәнін көрмейтінін білдіретін күрделі белгі болуы мүмкін. Суицид көбіне шешілмеген жанжалмен және тұлғаның психоәлеуметтік бейімделуінің бұзылуымен байланыстырылады.
Неге «шығатын жол жоқ» болып көрінеді?
- Адам білетін шешім нұсқалары шектеулі немесе мүлде жоқ болып көрінеді.
- Ұсынылған немесе белгілі тәсілдер тиімсіз не қолайсыз қабылданады.
Осындай жағдайда кей адам дағдарыстан шығудың жалғыз жолы ретінде өзін-өзі жоюды немесе «өзін аластатуды» көруі мүмкін.
Суицидтік мінез-құлық құрылымы
- Аяқталған суицид
- Суицидтік әрекеттер (өз өміріне қауіп төндіру)
- Ниет (идеялардың пайда болуы)
Себепті түсінудің екі сұрағы
- Неге адам суицидтік әрекетке барды немесе бармақшы болды? (объективті жағдайды талдау)
- Неге ол мұны дәл осылай жасағысы келді? (жағдайды субъективті бағалау, ниет мәні)
Суицидтік мінез-құлықтың негізгі типтері
Әлеуметтік психологтар мен психотерапевттер суицидтік мінез-құлықтың екі негізгі типін жиі көрсетеді: шынайы және қыр көрсету (демонстративті/бопсалау).
Шынайы тип
Ойластырылған, бекіген ниет болады; жоспарды іске асыру үшін дайындық жасалады, әрекеттер көбіне жасырын жүреді.
Қыр көрсету типі
Негізгі мақсат міндетті түрде өлім емес; жанжалды өз пайдасына шешу, көмек сұрау немесе қысым көрсету ниеті басым болуы мүмкін.
Кейбір мамандар бұған қоса аффектілік типті бөледі: бұл кезде суицидтік ниет өте күшті қапалану мен қайғырудың қысымымен, қысқа уақыт ішінде туындауы мүмкін.
Қорытынды ой
Бұл тақырыпқа немқұрайды қарауға болмайды: суицид — ең алдымен адамның өмірлік қиын жағдайларды өз бетімен еңсере алмауын білдіретін күрделі психологиялық реакция. Ал оның алдын алу — білім, психологиялық сауат, әлеуметтік қолдау және кәсіби көмектің қолжетімділігімен тікелей байланысты.