Жат реалия сөздердің тілге енуі
Реалия сөздер мәдени белгілер ретінде: аударманың «екі шарттылығы»
Аударма теориясы мен практикасы саласында еңбек еткен С. И. Влахов пен С. П. Флориннің пікірінше, реалия сөздердің аудармасы екі рет шартты құбылыс: бір жағынан, қағида бойынша реалия сөздер сөздік тәртіппен «аударылмайды»; екінші жағынан, олар мәтінде аудару тәсілдері арқылы (контекст арқылы) жеткізіледі.
И. Левый реалия сөздерді «аудармашының азабы» деп атаған. Дегенмен А. В. Федоров «басқа тілге аударылмайтын сөз жоқ» деген тұжырымды ұсынады: кез келген ұғымды аударма тіліндегі кең таралған құралдар арқылы сипаттап жеткізуге болады.
Реалияны аударудағы негізгі екі қиындық
1) Эквиваленттің болмауы
Аударма тілінде сәйкес сөздің (эквиваленттің) болмауы көбіне сол тіл қауымында реалиямен белгіленген объектінің өмірде болмауымен байланысты.
2) Мағынамен бірге ұлттық нақышты жеткізу
Реалияның заттық мағынасын (семантикасын) берумен қатар оның коннотациясын, ұлттық-тарихи ерекшелігін де сақтау қажет.
Ұзақ уақыт бойы реалия сөздерді аударудағы ең өзекті мәселе — олардың ұлттық және тарихи өзгешелігін жоғалтпай беру. Осы тұста «реалия» мен «терминді» шатастырмау маңызды: ғылым саласына тән терминдер көбіне ұлттық бояудан ада және затты/құбылысты атауға қызмет етеді, ал реалия сөздер белгілі бір халықтың мәдениетімен тығыз байланысты.
Ұғымдық шекаралар: «реалия», «эквивалентсіз лексика», «лакуна»
Терминологияда бірізділік толық орнықпағандықтан, аударматанудағы реалия мен әдебиеттану/лингвистикадағы реалия арасындағы шекара кейде тұрақсыз көрінеді. «Реалия» сөзі латынның realis (зат, нәрсе) негізінен тараған және бірқатар тілдерде ықпалдың әсерінен зат есім ретінде орныққан.
Реалияның қолданылатын анықтамалары
- Басқа тіл қауымының өмірінде практикалық түрде жоқ ұғым.
- Елдің мемлекеттік құрылымы, тарихы, мәдениеті және т.б. факторлардың тілде бейнеленуі.
- Номинативті мәннің негізі болатын материалдық мәдениет заттары.
- Өмір мен тұрмыстың ұлттық ерекшеліктерін білдіретін сөздер.
Эквивалентсіз лексика және лакуна
Эквивалентсіз лексика — басқа тілде толық не жартылай баламасы жоқ бірліктер. Оған реалиялар, уақытша эквиваленті жоқ терминдер, сондай-ақ кездейсоқ эквивалентсіз сөздер жиі енгізіледі.
Лакуна ұғымы кейде қате түрде реалияның орнына қолданылып жатады. Негізінде лакуна — бір тілде өзге тілдегі атаудың/ұғымның болмауы, яғни семантикалық кеңістіктегі «ақ дақ».
Мәдени, ғылыми-техникалық және саяси дамудың қарқынына қарай белгілі бір кезеңде реалия мен оны атайтын сөз аударма тілінде болмауы мүмкін; ал кейбір реалиялар нақты тарихи кезеңмен шектеледі. Сондықтан реалия сөздер тек объектіні ғана емес, оның уақыттық қабатын да белгілейді (мысалы, XIV–XV ғасырлармен байланысты das Femegericht сияқты атаулар).
Реалия сөздерді жіктеу: заттық, жергілікті, уақыттық
Жалпы жіктеу өлшемдері
- Заттық: тұрмыс, тағам, киім, ақша, өлшем, сәулет, лауазым, әскери, әкімшілік т.б.
- Жергілікті: ұлттық/аймақтық және аударма тілдерінің қатынасына қарай.
- Уақыттық: қазіргі және тарихи реалиялар.
- Аудармашылық: жеткізу тәсілдері мен стратегиялары тұрғысынан.
Заттық топтау: өмірдің «көзге көрінетін» бөлшектері
Заттық топқа белгілі бір халық өмірінің тұрмыстық қырлары кіреді. Реалиялардың тілдік формасы көбіне зат есім болады (неміс тілінде жиі құрмалас зат есімдер), кейде сөз тіркестері, аббревиатуралар, сын есімдер мен етістіктер және олардың туындылары түрінде де кездеседі.
Географиялық реалиялар (топонимдер)
- дала, тундра, каньон, фиорд
- die Hallig / Halligen — Солтүстік теңізіндегі тіршілік етілетін аралдар тобы
- das Watt — тасу кезінде су басатын таяз жағалау
- der Warf / die Wurfte — үйлер тұратын жасанды төбешік
Тұрмыс және тағам
- квас, щи, галушки, бауырсақ, қымыз, көже, бифстроган
- der Hackepeter — татымдылық қосылған, шикі күйінде желінетін туралған ет
- der Eintopf — қою тағам/сорпа, негізгі ас ретінде
- der Heurige — биылғы жаңа шарап
- der Pumpernickel — қара бидай ұнынан жасалған ерекше нан
Киім-кешек
- кимоно, пима, сәукеле, мәсі
- der Tirolhut — қауырсыны бар тироль қалпағы
- der Knickerbocker — «гольф» үлгісіндегі қысқа шалбар
Ақша және өлшем бірліктері
- рубль, доллар, марка, теңге
- der Groschen, der Kreuzer, der Taler — тарихи ақша атаулары
- der Morgen, das Joch — тарихи жер өлшемдері
- das Ahm, der Eimer, das Fass — көлем өлшемдерінің тарихи түрлері
- das Pfund, der Zentner — салмақ өлшемдері
Сәулет, лауазым, ұйымдар
- das Fachwerkhaus — фахверк үлгісіндегі тарихи құрылыс
- царь, король, шах, хан, би
- der Herzog, der Kaiser, der Junker — тарихи атақтар
- die CDU, die SPD — саяси ұйым атаулары
- die Reichswehr, die Bundeswehr, die Wehrmacht — әскери құрылым атаулары
Фольклор, ойын, мәдени код
- Алдаркөсе, матрешка, асық, қыз қуу, батырлар жыры
- die Lorelei — неміс аңызындағы су перісі
- das Nibelungenlied — Нибелунгтер туралы эпос
- die Schultüte — мектепке алғаш барған балаға берілетін тәтті салынған конус-қапшық
Жергілікті топтау: «өз» және «жат» реалия
Жергілікті топтау шартты сипатта, өйткені реалияны тек географиялық белгімен шектеу әрдайым мүмкін емес. Дегенмен екі маңызды негіз айқындалады: реалияның референтінің ұлттық тиістілігі және аудармаға қатысқан тілдер жұбы.
Бір тіл кеңістігі
Реалиялар өзіндік және жат болып қарастырылады. Өзіндік реалиялар ұлттық, жергілікті (диалектілік), микро-жергілікті деңгейде ажыратылады.
Екі тіл кеңістігі
Реалиялар ішкі және сыртқы болып бөлінеді: ішкі реалия — екі тілдің біріне тән; сыртқы реалия — екі тіл үшін де бөтен болуы мүмкін (мысалы, «самурай» қазақ және орыс үшін сыртқы).
Уақыттық топтау: қазіргі және тарихи реалия
Уақыт белгісіне қарай реалия сөздер шартты түрде қазіргі және тарихи реалияларға бөлінеді. Бұл бөліністі нақтылау үшін реалияның затпен, орынмен және уақытпен байланысын; жат реалиялардың тілге ену жолдарын; көркем әдебиет арқылы таралуын; сондай-ақ реалияның «таныс/бейтаныс» деңгейін ескеру қажет.
Мағынаның жылжуы: термин ↔ реалия
Уақыт өте реалия сөздер терминге айналуы мүмкін, ал кей терминдер референт өзгерісіне байланысты тарихи реалияға айналып кетеді. Кейде керісінше, бұрыннан бар реалия атауы жаңа құралға немесе жаңа құбылысқа термин ретінде беріледі (мысалы, «шлем», «бригадир», «легион» сияқты сөздер).
Реалия сөздерді аудару тәсілдері: транслитерация және транскрипция
Реалия сөздер эквивалентсіз лексика қатарына жататындықтан, аудармашы көбіне дайын баламаға сүйене алмайды. Дегенмен қатынас деңгейінде оларды жеткізудің тілдік амалдары бар, ал таңдау көбіне аудармашының фондық біліміне тәуелді. Фондық білім — өзге елдің, халықтың өмірі мен мәдениеті туралы білім.
Транслитерация
Бастапқы тіл сөзінің графикалық формасы аударма тілдің таңбалары арқылы беріледі. Көбіне жалқы есімдерге, географиялық атауларға, ұйымдар мен басылым атауларына қолданылады.
Мысалдар
- король — король, вассал — вассал, камердинер — камердинер
- Herzog — герцог, Kanzler — канцлер, Oktoberfest — октоберфест
Аударма тілінің сөзжасам нормаларына сай, шет түбірге жұрнақ/жалғау жалғанып та қолданылады (мысалы, Nazi — нацист).
Транскрипция
Бастапқы сөздің дыбыстық формасы аударма тілдің графикалық амалдарымен беріледі және түпнұсқаның фонетикасына барынша жақындатуға ұмтылады.
Мысалдар
- Würstchen — вюрстхен
- Ländler — лендлер
- Fähnrich — фенрих
- Wehrmacht — вермахт
Транскрипцияның артықшылығы — ықшамдық. Алайда шамадан тыс қолдану мәтінді бейтаныс атауларға «толтырып», оқырманды мазмұннан алыстатуы мүмкін. Кей жағдайда қосымша түсіндіру, сілтеме немесе өзге тәсілдермен үйлестіру қажет.
Нақтылау қажет жағдайлар
Тілдер арасындағы өлшем айырмашылығы немесе омонимия қателікке ұрындыруы мүмкін. Мысалы, неміс тіліндегі Pfund (500 г) сөзін қазақ/орыс мәтіндеріндегі «фунт» ұғымымен теңестіру әрдайым дәл бола бермейді; қажет болса айырманы ескертпеде көрсету орынды.
Транслитерация мен транскрипция формалды тұрғыдан «қателіксіз» көрінгенімен, олар аударма мәтінге жаңа, оқырманға беймәлім сөз енгізеді. Егер контекст реалияның мәнін ашпаса, қосымша түсіндіру құралдарын қолдану қажет.
Келесі қадам
Мәтіннің келесі бөлігі «жаңа сөздің немесе сөз тіркесінің пайда болуы» және реалияны жеткізудің басқа да тәсілдеріне (калька, ұқсас аударма, контекстік-грамматикалық ауыстыру және т.б.) өтеді.