Амазонканың барынша көп және ірі салалары - оңтүстік жарты шар өзендері
Оңтүстік Американың ішкі сулары
Оңтүстік Американың аумағы Антарктида мен Австралиядан ғана үлкен болғанына қарамастан, материктің жалпы ағын көлемі 7500 км³ болып, Еуразиядан басқа барлық материктерден асып түседі. Ал ағын қабатының орташа қалыңдығы 417 мм болғандықтан, бұл көрсеткіш бойынша Жер шарында бірінші орын алады.
Өзен торының тығыз әрі жақсы дамуына материктің климаттық жағдайлары, геологиялық даму тарихы және жер бедері қолайлы әсер етеді. Оңтүстік Американың көп бөлігі мезозойдан бастап құрлық болғандықтан, материктің едәуір аумағындағы өзен торы ежелден қалыптасқан.
Негізгі ерекшеліктер
- Басты суайрық Андтар бойымен өтеді, бірақ әрдайым ең биік жоталармен дәл сәйкес келе бермейді.
- Ағынның басым бөлігі Атлант мұхитына бағытталған; ең ірі өзендер осы алапқа құяды.
- Тынық мұхит алабына Андтың батыс беткейінен басталатын салыстырмалы түрде шағын өзендер жатады.
- Өзендердің қоректенуінің негізгі көзі — жаңбыр. Андтың оңтүстігіндегі кейбір өзендер мұздық суларына көбірек тәуелді, ал қар суымен қоректенуі әлсіз.
Амазонка алабы
Оңтүстік Американың ең ірі өзені — Амазонка. Оның бассейнінің негізгі бөлігі экватордан оңтүстікке қарай орналасқан. Бассейн ауданы 7 млн км²-ден асады, ал негізгі бастауынан есептегендегі ұзындығы 6480 км.
Амазонканың негізгі бастауы — салыстырмалы түрде кейін зерттелген Мараньон өзені. Өзен Укаяли өзенімен қосылғаннан кейін (жазыққа шыққан соң) ғана Амазонка атауын алады. Ол көптеген салаларын Андтың, Бразилия және Гвиана таулы қыраттарының беткейлерінен жинайды. Көптеген салалардың ұзындығы 1000 км-ден асады.
Ірі салалары
Ең ірі сол жақ саласы.
Ең ірі оң жақ саласы және жалпы Амазонканың ең ірі саласы.
Амазонка арнасының ені Мараньон мен Укаяли қосылғаннан кейін 1–2 км болса, төмен қарай жылжыған сайын тез ұлғаяды: Манаус маңында 5 км-ге дейін, төменгі ағысында 20 км-ге жетеді, ал сағада ұсақ аралдарымен қоса есептегенде негізгі арна ені 80 км-ге дейін барады.
Амазонка ойпатының батыс бөлігінде өзен көбіне «кернеуіне келіп» ағады, өйткені бұл аймақта аңғар айқын қалыптаспаған. Шығысқа қарай өзен аңғары терең тілімденіп, суайрықтармен бірге жер бедері едәуір адырлы сипат алады.
Атырау және толысу құбылыстары
Атлант мұхитынан шамамен 350 км жерде Амазонканың атырауы басталады. Өзен жыл сайын орта есеппен 1 млрд т қатты материал әкелгенімен, атыраудың мұхитқа қарай кеңеюіне толысу мен қайту, ағыстар және жағалаудың төмен түсуі кедергі жасайды.
Поророка (амазуну)
Амазонканың төменгі ағысында толысу толқыны 1,5–5 м жал түрінде қозғалып, өзен ағысымен жоғары қарай шамамен 1400 км-ге дейін өтеді. Толқын құм қайраңдарда қатты буырқанып, жағаларды бұзып, ағысқа қарсы үлкен жылдамдықпен ілгерілейді.
Көлік және шаруашылық маңызы
Амазонканың көліктік маңызы өте зор: кейбір аумақтарда ол Амазонка ойпатының ішкі бөліктерін Атлант жағалауымен және басқа аудандармен байланыстыратын негізгі жол қызметін атқарады. Манаус қаласына дейін мұхит кемелері жүзе алады. Одан жоғарырақ негізгі арна ірі кемелер үшін тайыздау келеді: арнаға үнемі опырылған материал шөгіп, тереңдігі шамамен 7 м шамасында сақталады.
Рио-Пара деп аталатын оңтүстік тармақ анағұрлым терең әрі мұхит кемелері өтуге қолайлы. Сол жерде Бразилияның ірі порты — Белен орналасқан.
Амазонка алабында су энергетикасының қоры мол, бірақ ол әзірге әлсіз игерілген. Ойпатқа шығарда көптеген салалар Бразилия мен Гвиана таулы қыраттарының қия шеттерін кесіп өтіп, ірі сарқырамалар түзеді. Солардың ең ірілерінің бірі — Мадейра өзеніндегі Сан-Антонио сарқырамасы.
Ла-Плата өзен жүйесі (Парана–Парагвай–Уругвай)
Оңтүстік Американың үлкендігі жөнінен екінші өзен жүйесі — Парана өзені (Парагвай саласымен), сондай-ақ Паранамен ортақ сағасы бар Уругвай өзені. Бұл жүйе атауын Парана мен Уругвай құятын алып эстуарий — Ла-Плата-дан алады: оның ұзындығы 320 км-ге, ал саға бөлігіндегі ені 220 км-ге дейін жетеді.
Парананың бастаулары — Риу-Гранди мен Паранаиба — Бразилия таулы қыратында жатыр. Сол өңірден жүйенің басқа да көптеген өзендері бастау алады. Жоғарғы ағысында өзендер шоңғалды болып, бірнеше ірі сарқырамалар түзеді: Паранадағы Сети-Кедас (Гуайра) және биіктігі 80 м болатын Игуасу (сол аттас салада).
Төменгі ағысында Парана — кәдімгі жазық өзен. Су шығынының негізгі максимумы Бразилия таулы қыратындағы жазғы жаңбырларға байланысты мамыр айында байқалады. Ла-Плата жүйесі өзендерінің де, Ла-Платаның өзінің де кеме қатынасы үшін маңызы өте жоғары.
Ориноко
Оңтүстік Американың үлкендігі жөнінен үшінші өзені — Ориноко. Оның ұзындығы 2500 км, ал бассейн ауданы 1 млн км²-ден асады. Өзен Гвиана таулы қыратынан бастау алады; бастауы алғаш рет 1954 жылы француз экспедициясы тарапынан анықталып, зерттелген.
Ориноко Атлант мұхитына құяр тұста ұзындығы шамамен 200 км болатын үлкен атырау жасап аяқталады.
Көлдер: таралуы және шығу тегі
Оңтүстік Америкада көлдер салыстырмалы түрде аз. Материк көлдерінің негізгі генетикалық топтары: тектоникалық, мұздық, жанартаулық және лагуналық. Мұздық және жанартаулық шағын көлдер Андтың әр өңірінде кездеседі. Ал аса ірі мұздық-тектоникалық көлдер Оңтүстік Андтың батысында шоғырланған.
Титикака
Материктің ең ірі көлі — Титикака. Ол Анд таулы үстіртінде 3800 м биіктікте, Перу мен Боливия шекарасында орналасқан. Көл ауданы 8300 км², ең терең жері 304 м. Жағалауларында су деңгейінің бірнеше рет төмендегенін көрсететін террасалар байқалады.
Титикакадан тайызырақ тектоникалық Поопо көліне су ағып шығады. Соның нәтижесінде Титикаканың суы тұщыға жақын, ал Поопоның суы өте тұзды.
Тұзды тұйық көлдер мен сорлар
Андтың ішкі үстірттері мен Гран-Чако жазығында тектоникалық жолмен пайда болған тайыз, тұйық және тұзды көлдер көп. Бұл аймақтарда тұзды батпақтар мен сорлар (саларес) кең таралған.
Лагуна-көлдер
Атлант мұхиты мен Кариб теңізінің ойпат жағалауы бойымен ірі лагуна-көлдер созылып жатады. Солардың ішіндегі ең ірісі — солтүстікте, Анд жоталарының аралығындағы кең ойыста орналасқан Маракайбо лагунасы. Ол Венесуэла шығанағымен жалғасады. Лагунаның ұзындығы 220 км.
Лагуна суын тұщы деуге болады, бірақ толысулар кезінде тұздылығы айтарлықтай артады. Атлант мұхитымен байланысын үзуге жақын лагуналар материктің оңтүстік-шығысында да кездеседі; ең ірілері — Патус пен Мирин.