Қазақша рефераттар

Екінші шарт - орынды кәсіби тәуекелді қолдану арқылы заң қорғайтын мүдделерге зиян келтіру

Қылмыстық құқық

Орынды тәуекел: түсінігі, шарттары және шектері

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 35-бабына сәйкес, әлеуметтік пайдалы мақсатқа қол жеткізу үшін орынды тәуекел жағдайында заңмен қорғалатын құқықтық мүдделерге зиян келтіру қылмыс болып табылмайды. Бұл — бұрынғы Қылмыстық кодексте болмаған, қылмыстық заңдағы жаңа институт.

Орынды тәуекел қашан танылады?

Тәуекел орынды деп танылады, егер:

  • әрекеттер қазіргі ғылыми-техникалық білімдерге сәйкес болса;
  • қойылған мақсатқа тәуекелсіз, яғни басқа әрекеттермен жету мүмкін болмаса;
  • тәуекелге барған адам заң қорғайтын мүдделерге зиян келтірмеудің барлық мүмкін шараларын қолданса.

Ал егер тәуекел адамдардың өмірі мен денсаулығына көрінеу қатер төндірсе, экологиялық апатқа немесе өзге де ауыр зардаптарға әкелуі анық болса, ол орынсыз тәуекел деп бағаланады.

Қылмыс болып табылмаудың шарттары: екі топ

Заңға сәйкес, орынды тәуекелге байланысты әрекеттер қылмыс болып табылмауы үшін шарттар екі топқа бөлінеді:

1) Негіз болатын шарттар

Тәуекел әрекеттерін қолдануды ақтайтын қажеттілік — медицина, ғылым, техника, мәдениет, шаруашылық салаларындағы тиімділікті арттыру, сондай-ақ қоғам мен мемлекет алдындағы маңызды міндеттерді шешу.

2) Әрекетті сипаттайтын шарттар

Тәуекелдің жүзеге асырылу тәсілі, қауіптің болжануы, зиянды болдырмау шаралары және мақсатқа өзге жолмен жетудің мүмкін еместігі сияқты талаптар.

Ғылым, техника және өнер салаларындағы жаңалықтар көбіне тәжірибелер арқылы ашылады. Мұндай қызмет барысында зиянды салдар қаупі болуы мүмкін. Егер осындай тәуекелге мүлде жол берілмесе, даму да тежелер еді. Сондықтан, мақсат әлеуметтік тұрғыдан пайдалы болып, тәуекел ақталған жағдайда, одан туындаған теріс салдар қылмыстық жауаптылыққа негіз болмайды.

Өмірлік мысал: медициналық тәуекел

Мысалы, соқырішекпен ауырған науқасты операция жасау үшін 120 шақырым жердегі ауруханаға жеткізу қажет делік. Жолдың кедір-бұдырлығы мен науқастың ауыр халі салдарынан жеткізу барысында жағдай күрт нашарлауы мүмкін. Жергілікті дәрігер барлық мән-жайды ескеріп, қажетті жағдайлар толық болмаса да, науқастың өмірін сақтап қалу үшін операцияны өзі жасауға шешім қабылдайды. Нәтижесінде науқас қайтыс болды.

Мұндай жағдайда әрекет адамның өмірін сақтап қалуға бағытталып, өзге балама болмағандықтан, ол орынды тәуекел ретінде танылуы мүмкін.

Осы мысал тәуекелді қолданудың бірінші негізін көрсетеді: қажеттілік. Екінші негіз — алға қойған мақсатқа тәуекелсіз әрекеттермен жету мүмкін болмауы.

Тәуекелді қолданудың негізгі талаптары

Егер мақсатқа қолданыстағы технологиялық әдістер, ғылыми эксперименттер, нұсқаулықтар мен ережелердің шеңберінде жетуге болатын болса, онда орынды тәуекелді қолдануға негіз жоқ.

1) Кәсіби тәуекелдің болуы

Тәуекел кәсіптік қызметпен байланысты болуы тиіс: дәрігерлік, ғылыми, технологиялық, техникалық және өзге де салалар.

2) Заңмен қорғалатын мүддеге зиян келуі мүмкін

Орынды тәуекелде құқықпен қорғалатын мүдделерге зиян келтірілуі ықтимал. Тәуекелге барған адам зияндылықты түсінеді және жалпыға қауіпті салдарды алдын ала болжайды.

3) Тәуекелдің ақталуы (орындылығы)

Тәуекел жай ғана қауіпке бару емес, ақталған болуы керек: әрекеттер ғылыми-техникалық білім мен тәжірибеге сай орындалуға тиіс. Бұл тәуекелге барған тұлғаның жеткілікті теориялық және практикалық біліктілігін талап етеді.

Егер тәуекел күні бұрын адамдардың өмірі мен денсаулығына қатер төндіретіні немесе экологиялық қауіпке әкелетіні айқын болса, ол орынды тәуекелге жатпайды.

4) Зиянның алдын алу үшін барлық мүмкін шаралардың қолданылуы

Тәуекелге барған адам әрекетке дейін ықтимал кедергілерді алдын ала бағалап, оларды жою амалдарын жоспарлап, қоғамға зиянды нәтижелерді болдырмаудың барлық мүмкін шараларын қолдануы тиіс.

5) Мақсатқа өзге жолмен жетудің мүмкін еместігі

Орынды тәуекел тек мақсатқа тәуекелсіз әрекеттермен жету мүмкін болмаған жағдайда қолданылады. Мақсат қоғамдық пайдалы нәтижеге жету болуы керек: ғылымдағы жаңалық, жаңа технологияны енгізу, жаңа материалдар мен шикізат өндіру, ауруларға тиімді ем табу және т.б.

Жоғарыда аталған шарттардың кемінде біреуі сақталмаса, тәуекел орынды деп танылмайды және кінәлі адам жалпы негізде жауапқа тартылады.

Аса қажеттілік пен орынды тәуекел: ұқсастықтары мен айырмашылықтары

Ортақ белгілер

  • Екеуінің де құқықтық және әлеуметтік мәні ұқсас.
  • Екеуі де заң қорғайтын мүддеге зиян келтірумен байланысты болуы мүмкін.

Негізгі айырмашылықтар

  • Аса қажеттілік табиғи күштерден, биологиялық процестерден немесе адамдардың қоғамға қауіпті әрекеттерінен туатын қауіпке байланысты; орынды тәуекел мұндай қауіптің міндетті болуын талап етпейді.
  • Аса қажеттілікте әрекет қауіптің алдын алуға бағытталады; орынды тәуекелде әрекет қоғамға пайдалы жаңа жетістікке жетуге немесе қолда барды жақсартуға бағытталады.
  • Аса қажеттілікте зиян көбіне үшінші тұлғаға келтіріледі; орынды тәуекелде зиян бейтарап немесе үшінші тұлға мүддесіне тиюі мүмкін.
  • Мәжбүрлі қажеттілік жағдайында сақтап қалған мүддемен салыстырғанда келтірілген зиян әдетте аз болуы керек; ал орынды тәуекелде зиянның көлеміне мұндай қатаң шек тікелей қойылмайды.