Ұлықбек обсерваториясы

Самарқанд және Темір дәуірінің тарихи кеңістігі

Орта ғасырлардағы Орта Азияда Әмір Темір (Ақсақ Темір) билігі тұсында жаңа саяси кеңістік қалыптасты. Амудария мен Сырдария аралығындағы кең өңірді қамтыған бұл империя Мавераннахр (арабша «өзеннің аржағы») деп аталды. Астана ретінде екі мың жылдан астам тарихы бар көне Самарқанд таңдалды: тіпті Птоломейдің географиялық карталарында да қаланың орны көрсетілген.

Темір Самарқандты көркейтуге жаулап алынған аймақтардың байлығын, шеберлерін және өнер дәстүрін жұмылдырды. Үндістаннан, Әзербайжаннан, Ираннан, Армениядан, Грузиядан және өзге өңірлерден шақырылған ұсталар мен сәулетшілер қаланың келбетін өзгертті. Сол дәуірде салынған Бибі ханым мешіті, Шахи-Зинда секілді нысандар сәулет өнерінің озық үлгілері ретінде танылды.

Ұлықбектің қалыптасуы: кітапхана, сапар және классикалық мұра

Темір әулетінде 1394 жылғы 22 наурызда Мұхаммед Тарағай дүниеге келді. Кейін ол тарихқа Ұлықбек деген лақап атпен енеді. Әкесі Шахрух — Темірдің үшінші ұлы, билігі кезінде ғылым мен мәдениетті қолдаған тұлға еді.

Ұлықбек жастайынан поэзияға, тарихқа, астрономия мен математикаға құмарланды. Оның ғалым ретінде қалыптасуына екі ірі ықпал ерекше әсер етті:

• Темірге ілесіп мәдени және ғылыми дәстүрі бай елдерді аралауы (Армения, Әзербайжан, Грузия, Иран, Түркия, Ауғанстан).
• Шахрух жинақтаған Самарқандтағы аса бай кітапханаға қол жеткізуі.

Ол Платон, Аристотель, Гиппарх, Птоломей еңбектерімен, сондай-ақ Орта Азияның көрнекті ойшылдары — Хорезми, Фараби, Ферғани, Бируни, Ибн Сина, Насыреддин әт-Туси мұраларымен терең танысты.

Билік қысымы және жас әмірдің таңдау сәті

Дегенмен, жас Ұлықбекті қоршаған билеуші топ оның ғылымға ден қоюын құптамады. Темір қайтыс болған соң империя екіге бөлініп, бірі — Хорасан, екіншісі — Мавераннахр атанды. Мавераннахрға 15 жасар Ұлықбек әкім болып тағайындалады.

Бұл тұста оңтүстік Қазақстанның бірқатар қалалары (Отырар, Тараз және т.б.) Ұлықбек ықпалына қарады. Сарай маңындағы ықпалды орта оны әскери қызметке және дипломатиялық өнерге көбірек бұрып, «ғалым емес, ата жолын қуған әмір» болуын көздеді.

Самарқандта, Ғиждуанда, Бұхарада және өзге қалаларда ірі құрылыстар салдырды, Темір дәуірінде аяқталмай қалған нысандарды тәмамдатты. Ұлықбектің өнер-білімге ынтасы күн сайын күшейіп, «әлем сырын ашуға» құштарлығы билік салмағынан басым түсе берді.

Самарқанд обсерваториясы: мемлекеттік жобаға айналған ғылым

Ұлықбектің мемлекеттік қайраткер ретінде жасаған ең ірі ісі — Самарқандта алып астрономиялық обсерватория салдыруы. Бұл атаққұмарлықтан туған ермек емес, ғылыми келешекті дәл бағалаған оқымыстының болашаққа қалдырған берік сыйы еді.

Обсерватория Шығыс пен Батыстағы бақылау дәстүрлерін жинақтай отырып салынды. Әсіресе XII ғасырда Әзербайжанда Насыреддин әт-Туси басшылық еткен Марага обсерваториясының тәжірибесі үлкен ықпал етті. Ал XV ғасырдың көрнекті ғалымы Жәмшид Ғиясэддин әл-Кәши құрылысты ұйымдастыру мен ғылыми жабдықтауға ерекше еңбек сіңірді.

Оқу орындары және «білімге қарай іріктеу» қағидасы

Ұлықбек ғылымға өзі ғана ден қоймай, білімді дамытуға жағдай жасады. Ол Бұхарада, Ғиждуанда, Самарқандта жаңа типті оқу орындарын ашып, мұғалімдерді діни дәрежесіне қарай емес, білім деңгейіне қарай таңдады.

Ұлықбек төңірегіне Қазы-Заде ар-Руми («заманының Платоны» атанған), әл-Кәши, Мансур Кәши, Алаеддин әл-Құсшы және басқа да оқымыстылар жиналды. Олар обсерватория мен медресенің жұмысына қатысып, Орта Азия ғылымына тұрақты мектеп қалыптастырды.

«Ұлықбек зиджі»: жұлдыздар каталогы және әлемдік ықпал

Обсерваторияның ең басты нәтижесі — «Зидж Гургани» (көбіне «Ұлықбек зиджі» деп аталады). «Зидж» — астрономдар мен географтарға арналған кестелер жинағы деген ұғым. Бұл Ұлықбектің басшылығымен орындалған көп ғалымның ұжымдық еңбегі болды.

Еңбекте астрономияның теориялық негіздерімен қатар 1019 жұлдыздың орнын көрсететін каталог жасалды. Дәлдігі жағынан бұл каталог Тихо Браге бақылауларына дейінгі көптеген каталогтардан жоғары бағаланды. XVII ғасырда Лондонда бірнеше мәрте басылып, XIX ғасырда астрономиялық қоғам тарапынан қайта жарияланды.

Математикадағы серпін: әл-Кәши және есептеу мәдениеті

Самарқандта астрономиямен бірге математиканың да бірнеше саласы дамыды. Астрономиялық есептерге қажет тригонометриялық кестелер аса жоғары дәлдікпен жасалды, жаңа есептеу әдістері қолданылды.

Ерекше атап өтерлік жайт — Ұлықбек мектебі кейбір есептерде жуықтап шешудің тиімді тәсілдерін көрсетті; бұл дәуір үшін есептеу техникасын жетілдірудің айғағы саналады. Ал Жәмшид әл-Кәши математика тарихында ондық бөлшектерді алғаш жүйелі қолданғандардың бірі ретінде аталады. Ол шеңбер тұрақтысын (π) 18 таңбаға дейін дәл тапқаны айтылады.

Қайшылықтың шегі: фанатизм, қастандық және қасіретті аяқталу

Ұлықбек діни фанатизм күшейген дәуірде өмір сүрді. Ол көптеген діни ғұрыптарды қатаң ұстанбады, еркін ойлы көзқарасы үшін дінбасылар тарапынан өшпенділікке ұшырады. Шейхылар ғылым адамдарын жоғары қоюын, прогресшіл ұстанымын кешірмеді.

Қысым үдей келе Ұлықбек Самарқандтан Меккеге аттануға мәжбүр болады. 1449 жылғы 27 қазанда «діннен безді» деген айып тағылып, жол үстінде Ұлықбектің өз ұлы Әбдел-Латифтің жендеттері қылышпен өлтіреді.

Профессор Т.Н. Қары-Ниязов Ұлықбектің тағдырын Джордано Бруноның инквизиция қолынан қаза табуымен салыстырады. Бұл салыстыру әртүрлі өркениеттерде де ғылымға қарсы діни қысымның болғанын аңғартады.

Мұраның аман қалуы және әлемдік ғылымға жетуі

Ұлықбек өлгеннен кейін фанатик топтар обсерваторияны талқандап, кітаптар мен құралдарды шашып, талан-таражға салды. Алайда мұраны толық жойып жібере алмады. Әл-Құсшы ең маңызды ғылыми еңбектердің бір бөлігін сыртқа алып шығып, кейін олар іріктеліп, түсініктемелермен Стамбұлда жарияланды.

Тарихи аңыздардың бірінде әл-Құсшы Самарқанд маңындағы бір төбенің үңгіріне кітаптардың біразын жасырып кеткен делінеді. Сол орын табылып, археологиялық зерттеу ұйымдастыру жайы да айтылады. Егер мұндай ізденіс нәтижелі болса, ғылым тарихына құнды деректер қосылары анық.

Қара түнек кезеңде мансап пен байлықтан гөрі ғылымды жоғары қойған Ұлықбек есімі халық жадында сақталды. Оның аты астрономия тарихында Птоломей, Насыреддин әт-Туси, Коперник, Галилей, Джордано Бруно секілді ірі тұлғалардың есімдерімен заңды түрде қатар аталады. Ұлықбек мектебінің еңбектері бүгінге дейін ғылыми мәнін жоғалтқан жоқ.