Қазақша рефераттар

Қорғаныс әдістері

Кіріспе

Волейбол — адам ағзасына аса пайдалы табиғи қимыл-қозғалыстарға негізделген ойын. Ол жүгіру, жүру, секіру, лақтыру сияқты жалпы дене дайындығын жақсартатын әрекеттерден тұрады. Бұл ойынды он жастағы бала да, кез келген жастағы адам да ойнай алады. Сондықтан волейбол дене тәрбиесі сабақтарындағы ең тиімді әрі пайдалы жаттығулардың бірі болып саналады.

Ойын барысында орындалатын нақты қимылдар ең алдымен адамның үйлесімділігін (координациясын) қалыптастырады. Әрбір әрекет дәлдікпен орындалады: шабуыл кезінде допты қарсыластың алаңына нақты түсіру, әріптеске дәл пас беру, немесе алдап тастау сияқты тәсілдер ойыншының зейінін, жылдам шешім қабылдауын және қозғалыс мәдениетін дамытады.

Волейболдың даму тарихы

Волейбол (volley — «қалқып ұру», ball — «доп») — ойын спорты. 1995 жылы әлемдік спорт қауымдастығы волейболдың 100 жылдық мерейтойын атап өтті. Бұл ойынның ресми негізі 1895 жыл деп есептеледі. Оны АҚШ-тың Массачусетс штатындағы Голиок колледжінде дене шынықтыру пәнінен сабақ берген Уильям Дж. Морган ұсынған.

Морган бұл ойынды бастапқыда «минтонет» деп атаған. Кейінірек профессор Альфред Хальстед ойын атауын «волейбол» деп өзгерту керек екенін айтып, бұл атау кең қолданысқа енді.

Алғашқы ережелер мен сипаттамалар

1897 жылы Морган волейболдың 10 шартын ұсынды. Олардың ішінде алаң өлшемі, тордың (алғашқы нұсқада «себет» деп берілген деректер кездеседі) биіктігі және доптың материалы сияқты талаптар болды. Доп резеңкеленген теріден жасалып, салмағы шамамен 340 грамм болуы керек деп көрсетілген.

Тарихи бастаулар және ұқсас ойындар

Волейболға ұқсас ойын түрлері бұрыннан болғаны туралы деректер бар. Ежелгі Римде біздің дәуірімізге дейінгі III ғасыр шамасында «фаустбол» аталатын ойын ойналғаны айтылады. Онда 3–6 ойыншыдан құралған екі команда допты аласа кедергіден асырып жіберуге тырысқан. Дегенмен волейболдың ресми тарихы 1895 жылдан басталады.

Әлемге таралуы

1896 жылы «минтонет» ойыны Спрингфилд қаласында Христиан Жастар Одағы (YMCA) конференциясында таныстырылды. 1897 жылы осы ұйым волейболдың ресми шарттарын айқындап, арнайы кітапша ретінде жариялады. 1900 жылдан бастап ойын АҚШ шеңберінен шығып, басқа елдерге тарай бастады: алдымен Канада, кейін Үндістан және Азия елдері қызығушылық танытты.

1905 жылы Кубада, 1906 жылы Қытайда, 1908 жылы Жапонияда волейбол құрамалары құрылды. Әрі қарай бұл спорт түрі Латын Америкасы, Еуропа және Африка елдеріне де кең жайылды. 1900 жылы Spalding фирмасы алғашқы волейбол добын жасап шығарды. Қазіргі таңда ресми жарыстардағы доптарды өндіруде Mikasa, Molten және Wilson брендтері кең танымал.

Халықаралық ұйымның құрылуы

1947 жылдың 18–20 сәуірі аралығында Парижде 14 елдің қатысуымен Fédération Internationale de Volleyball (FIVB) — Халықаралық волейбол федерациясы құрылды. Бұл оқиға волейболдың халықаралық беделін арттырып, ережелердің бірізденуіне және ірі жарыстардың жүйелі өтуіне жол ашты. 1980-жылдары FIVB құрамындағы елдер саны 156-ға дейін өсті.

Ойын барысындағы нақты қозғалыстар

Ойын басталғандағы бастапқы тұрыс

Волейболда бастапқы тұрыс — ойыншының допты қабылдауға әрдайым дайын болуын қамтамасыз ететін негізгі қалып. Әдетте ойыншы сәл еңкейіп, екі қолын шынтақтан бүгіп, басын көтеріп, көзін алға бағыттап тұрады. Ұшып келе жатқан допты қағып алу үшін алға, оңға, солға жылжу, аттау, секіре ұмтылу, кейде допқа жету үшін құлап түсу сияқты қимылдар орындалады.

Ойын барысында орындалатын бұрылыстар

Бұрылыстар ойын процесінде маңызды рөл атқарады. Ойыншы доптың ұшу бағытына қарай орнында тұрып немесе қозғалыс үстінде бұрылып, дәл қабылдауға ыңғайлы позицияға келеді. Егер доп қолайлы аймаққа келсе, ойыншы алға адымдап, допты қайтарады. Бұл әрекеттердің барлығы доптың бағыты мен жылдамдығына тәуелді.

Допты ойынға қосу (беру түрлері)

  • 1) Жоғарыдан шабуылдап беру

    Қарсы жақтың қабылдауын қиындатады. Бұл тәсіл үшін иық-шынтақ буындарының қозғалыс мүмкіндігі мен күш жеткілікті болуы қажет. Әдісті меңгеру икемділік, күш, секіргіштік және ауада денені бақылау дағдыларымен байланысты.

  • 2) Бүйірден жоғарыдан шабуылдап беру

    Тактикалық тұрғыдан қарсыластың ойынын күрделендіреді. Орындалуы жоғарыдан шабуылдап беруге ұқсас дағдылануды талап етеді.

  • 3) Астынан тура беру

    Қауіптілігі төмендеу: қарсыластар мұндай допты әдетте оңай қайтарады.

  • 4) Астынан жанамалап беру

    Қабылдауда айтарлықтай қиындық тудырмайды, алайда ойынға тұрақтылық пен ырғақ береді.

Допты беру және қабылдау

Қарсыластың берген добын қабылдап, өзара пас алмасу арқылы шабуыл ұйымдастырылады. Қабылдаудың негізгі екі түрі бар: допты екі қолмен астынан қағып алу және жағдайға байланысты бір қолмен қағып алу (әсіресе доп қисынсыз ұшып келгенде).

Қорғаныс әдістері

Қорғаныс кезінде доп түсетін аймақты алдын ала сезе білу және алаңдағы жағдайды тез бағдарлау — ойыншының маңызды қасиеттерінің бірі. Доп төмен әрі жылдам бағытталғанда, ойыншы жылдам қозғалып, допқа ұмтылып құлап қабылдау немесе бұрылып барып алу сияқты тәсілдерді қолданады. Мұндай әрекеттер көбіне жеңістің бастамасына айналады.

Қорғаныс дағдыларын қалыптастыруда акробатикалық және арнайы дайындық жаттығуларының көмегі зор. Олар құлау, айналу, денені қауіпсіз басқару және жылдам қайта тұру қабілеттерін дамытады.

Алаңды оқу

Доптың траекториясын бақылау, бос аймақтарды көру, қарсыластың шабуыл ниетін ерте аңғару.

Жылдам әрекет

Тез қозғалу, бағытты өзгерту, допқа секіре жету немесе құлап қабылдау.

Командалық жүйе

6 ойыншының қорғаныста үйлесімді орналасуы, тосқауыл мен сақтандырудың дәл орындалуы.

Қорғаныс жүйесінде алаңның қарсы бетінде 6 ойыншы бұрыш жасап алға ығысқан қалыпта тұрып, қарсыластың шабуылын қайтаруға дайындалады. Шабуыл кезінде қарсы жақтағы ойыншылар бір-біріне пас беріп, тор үстінен күшті соққы жасайды. Осы сәтте қорғаныстағы команда тосқауыл қояды, ал артқы шептегі ойыншылар сақтандыру мен қабылдауды ұйымдастырады. Мысалы, 6-нөмірлі ойыншы жағдайға қарай 2-нөмірлі аймақты жабуға ауысып, шабуылды бейтараптандыруға көмектеседі.

Қазақстандағы волейбол

Қазақстанда алғашқы волейбол жарысы 1926 жылы Қызылорда қаласында ұйымдастырылды. Қазақстан волейболы XX ғасырдың 60-жылдары қарқынды дамыды. Бұл кезең спорт шебері, КСРО-ның еңбек сіңірген жаттықтырушысы Октябрь Жарылғаповтың есімімен тығыз байланысты. Оның жетекшілігімен құрылған «Буревестник» ерлер командасы 1969 жылы КСРО чемпионы атанып, 1970–1971 жылдары Еуропа чемпиондары кубогін жеңіп алды.

Қазақстанда тәрбиеленген Валерий Кравченко, Олег Антропов, Надежда Смолеева 1968 жылы Мехикода өткен XIX Олимпиада ойындарының жүлдегерлері қатарында танылды. 1969 жылы Жәнібек Саурамбаев Еуропа чемпионы атанды. 1988 жылы Сеулде өткен XXVI Олимпиада ойындарында Ольга Кривошеева, Елена Чебукина, Татьяна Меньшова сынды волейболшылар жоғары нәтиже көрсетті. Алматының АДК әйелдер командасы 1984 жылы КСРО чемпионы болды.

Халықаралық волейбол федерациясы (FIVB) 1947 жылы құрылған. Қазақстан Республикасының Волейбол федерациясы 1992 жылдан бері халықаралық ұйымға мүше.

Қорытынды

Әртүрлі қимылдарды түрлі қарқынмен, бағытпен және жылдамдықпен орындау ағзаның жүйелеріне және ішкі құрылымдарының жұмыс істеуіне оң әсер етеді. Ойын үдерісі кезінде адам жоғары эмоциялық жүктеме алып, қуаныш сезімін бастан кешіреді әрі қанағат алады.

Дене тәрбиесі жүйесінде волейболдың маңызы ерекше. Балалар мен ересектер қажетті дағдыларды меңгере отырып, өз бетінше тұрақты түрде дене дайындығын жетілдіруге, денсаулықты сақтауға, көңіл күйді көтеруге және белсенді, ұзақ өмір сүруге мүмкіндік алады.

Пайдаланған әдебиеттер тізімі

  1. А. Г. Ариянц. Волейбол. ФИС, 1986.
  2. Ю. Н. Жещев. Волейбол. ФИС, 1986.
  3. С. Қасымбекова. Әдістемелік құрал: «Волейбол». Алматы: Атамұра.
  4. М. Т. Тұрыскелді. Қимыл-қозғалыс ойындары.
  5. С. Қасымбекова, Д. Мырзамед. Дене тәрбиесі.
  6. С. Тайжанов, С. Қасымбекова. Дене тәрбиесі. Алматы: Атамұра.
  7. Бағдарламалар: Дене тәрбиесі. Алматы, 2004.
  8. Л. В. Былова, И. М. Коротков. Қозғалыс ойындары. Мәскеу: ФИС, 1982.