Сілекей бездерінің қызметінің реттелуі
Ас қорытудың маңызы
Адам тіршілігіне қажетті қоректік заттарды тағам арқылы алады. Алайда желінген тағам сол күйінде ағзаға сіңбейді: ол ас қорыту мүшелерінде механикалық және химиялық өңдеуден өтіп, қарапайым әрі еритін заттарға ыдырағаннан кейін ғана қанға сіңеді.
Тағам құрамындағы заттар (мысалы: нан, ет, сүт өнімдері, көкөніс-жеміс және т.б.) адам ұлпаларының құрамына ұқсамайды. Сондықтан олар ағзаның ішкі ортасына өтпестен бұрын міндетті түрде ыдырап, ұлпа түзуге жарамды бөлшектерге айналады.
Ас қорыту жолының жалпы бағыты
Тағам ауыз қуысынан бастап өңеш арқылы қарынға өтеді, кейін он екі елі ішек пен ащы ішекте қорытыла отырып сіңеді. Қажетсіз қалдықтар тоқ ішек арқылы сыртқа шығарылады.
Тағамның ас қорыту жолымен жылжуы қабырға бұлшықеттерінің жиырылуына байланысты. Қозғалыс тым жылдам болса, ас толық қорытылып үлгермейді; ал тым баяу болса, ас қоймалжыңы іркіліп, ас қорыту бұзылады. Бұл қозғалыстарды негізінен жүйке жүйесі реттейді.
Ас қорытудағы шешуші рөлді ферменттер атқарады. Ферменттер болмаса, ас қорыту жүйесінің мүшелері сау болғанның өзінде тағам жеткілікті ыдырамайды; қоймалжың ұзақ тұрып, шіру өнімдері мен газ түзеді, іш кебуі және мазасыздық пайда болады.
Өзгеріссіз сіңетіндер
- Су
- Минерал тұздар
- Витаминдер
Алдымен ыдырайтындар
- Белоктар → амин қышқылдары
- Майлар → глицерин + май қышқылдары
- Көмірсулар → жай қанттар (глюкоза және т.б.)
Ферменттер — адамның өз ағзасында түзілетін, аса белсенді биологиялық катализаторлар. Әр фермент белгілі бір затқа немесе химиялық байланыс түріне ғана әсер етеді. Нәтижесінде ерімейтін күрделі молекулалар еритін, оңай сіңетін өнімдерге айналады.
Ас қорыту жүйесіне ауыз қуысы, үш жұп сілекей безі, жұтқыншақ, өңеш, асқазан (қарын), ащы және тоқ ішек, бауыр, сондай-ақ ұйқы безі жатады.
Ауыз қуысындағы ас қорыту және жас ерекшеліктері
Ауыз қуысындағы ас қорыту: механикалық және бастапқы химиялық кезең
Ас қорыту ауыз қуысынан басталады: тағамның дәмі, температурасы және басқа қасиеттері осы жерде анықталады. Сұйық тағам тез жұтылады, ал қою тағам мұқият шайналып, сілекеймен араласып ас қоймалжыңына айналады.
Шайнау — ас қорытудағы алғашқы әрі өте маңызды кезең. Тағам жеткіліксіз шайналса, қоректік заттардың қорытылуы да, сіңуі де нашарлайды. Кей деректер бойынша, шала шайналған тағамның 35–40%-ы толық қорытылмай, ағзадан шығарылуы мүмкін.
Шайнауға қатысатын құрылымдар
Негізгі «жұмысшылар»: төменгі жақ (қозғалмалы), үстіңгі жақ (қозғалмайтын), тістер, тіл және ұрт бұлшықеттері. Тістер ұсақтайды, тіл тағамды қозғалтып сілекеймен араластырады және жұтқыншаққа қарай жылжытады.
Тістердің шығуы (жас ерекшелігі)
Сүт тістері
- 4–6 айда шыға бастайды
- 3 жаста 20 сүт тісі толық шығады
- Құрылысы ұсақтау, борпылдақтау
Тұрақты тістер
- 5 жастан бастап сүт тістері ауыса бастайды
- 28 тіс көбіне 15–16 жаста шығады
- Ақыл тістер (4) әдетте 20–25 жаста, кейде кешірек
Сілекей бездері және сілекейдің қызметі
Ауыз қуысына үш жұп сілекей бездерінің өзектері ашылады: шықшыт, жақасты және тіласты. Бұлардан бөлек кілегейлі қабатта муцинге бай сілекей бөлетін ұсақ бездер бар. Ересек адамда тәулігіне орта есеппен 1–1,5 л сілекей бөлінеді.
Негізгі қызметтері
- Тағамды ылғалдандырып, жұтуға ыңғайлау
- Муцин арқылы тағам түйіршіктерін «сырғанатуға» көмектесу
- Қорғаныш: лизоцим микробтарды жояды/әлсіретеді
Химиялық әсері
Сілекей құрамындағы негізгі ферменттердің бірі — сілекей амилазасы: ол крахмал мен гликогенді ыдыратады. Бірақ ауыз қуысында тағам аз уақыт болатындықтан, бұл кезеңдегі химиялық қорытылу шектеулі. Соған қарамастан сілекейдің көбіне сілтілі рН-ы ас қоймалжыңының кейінгі қорытылуына әсер етеді.
Сілекей ауыз қуысының кілегейлі қабаты мен тіс эмалі үшін ішкі орта болып саналады: минерал тұздардың эмальға өтуін қолдап, оның беріктігін сақтауға ықпал етеді. Сілекей құрамы өзгерсе, тіс бетіне тұздардың шөгуі жеңілдеуі мүмкін. Кей ауруларда сілекей құрамының өзгеретіні де байқалады.
Сәбилер мен балалардағы сілекей (жас ерекшелігі)
- Сілекей бездері туғаннан жұмыс істейді, бірақ алғашқы айларда сілекей мөлшері аз.
- 3 айдан кейін мөлшері артады; жұту дағдысы толық қалыптаспай, «сілекей көп» әсерін беруі мүмкін.
- Айқын күшеюі көбіне 9–12 айда және 9–11 жаста байқалады.
- Мектепке дейінгі балаларда тәуліктік мөлшері шамамен 850–1000 мл болуы мүмкін.
- Жаңа туған сәбиде амилаза мен лизоцим өте аз; амилаза 1 жаста ересектер деңгейіне жақындайды.
- Ересектерде сілекей рН-ы күні бойы айқын өзгеруі мүмкін (қышқылдан сілтіліге дейін).
Назар аударатын жайт
Ауыз қуысының кілегейлі қабаты жиі жарақаттануы мүмкін, ал сілекей құрамындағы факторлар жараның тезірек жазылуына және қан ағуын тоқтатуға көмектеседі. Сондықтан ауыз қуысының жаралары терідегі жараларға қарағанда жиі әрі жылдам жазылады.
Жұту механизмі
Жұту кезінде арнайы тетіктер ас қоймалжыңының тыныс жолдарына (мұрын қуысы мен кеңірдекке) түспей, өңешке өтуін қамтамасыз етеді. Тіл қоймалжыңды таңдайға қысады, жұмсақ таңдай көтеріліп мұрын қуысына өту жолын жабады, ал көмей қақпақшасы тыныс жолын қорғайды. Осы сәтте өңештің кіреберісіндегі сфинктер босаңсып, тағам өңешке өтеді.
Өңеш
Өңеш — ұзындығы шамамен 22–27 см түтік. Оның кілегейлі қабаты қатпарлы болып, ас қоймалжыңы өткен кезде кеңейіп, өткізуге бейімделген. Өңеште ас қорытылмайды.
Жас ерекшелігі
Нәрестелерде өңеш кілегейлі қабаты нәзік, сондықтан ірі тағам түйіршіктері оңай жарақаттауы мүмкін. Ұзындығы: жаңа туған сәбиде шамамен 10 см, 5 жаста 16 см, 15 жаста 19 см.
Қарында астың қорытылуы және жас ерекшеліктері
Ас қоймалжыңы қарынға түскеннен кейін қорытылудың келесі кезеңі басталады. Мұнда оған қарын сөлі әсер етеді. Қарын сөлінің белсенді реакциясы қышқыл ортаға тән.
Қарын сөлінің құрамы (жалпы)
- 98,5–99% — су
- 0,2–0,3% — органикалық заттар (ферменттер және т.б.)
- Қалғаны — тұздар
- Тұз қышқылы шамамен 0,35–0,5%
Негізгі ферменттер
- Пепсин — белоктарды пептон/альбумозаға дейін ыдыратады (рН 1,5–2,5-та белсенді)
- Химозин (мәйек) — сүтті ұйытады
- Липаза — кей май түрлерін ыдыратады
Тұз қышқылы ас түйіршіктерін жұмсартып, ұсақтап, ферменттердің әсеріне дайындайды. Сонымен қатар қарын сөлі белгілі деңгейде қорғаныш қызметін атқарады: көптеген микроағзалардың белсенділігі тежеледі.
Қарынның бұлшықет қабаты жиырылып-босаңсып, қорытылған қоймалжыңды араластырады. Қарын қуысындағы қорытылған масса химус деп аталады. Әдетте ас қарында шамамен 3–4 сағаттан 10–11 сағатқа дейін болуы мүмкін.
Жас ерекшеліктері
Баланың қарын кілегейлі қабаты нәзік әрі қан тамырларына бай, бірақ сөл бөлетін бездері аз, сыйымдылығы да кіші. Мысалы, 6 айлық баланың қарын көлемі шамамен 250–300 мл.
1 жасқа дейін тұз қышқылы мен ферменттердің белсенділігі төмен болады; керісінше, химозиннің маңызы жоғары. Емшектегі баланың қарын сөлінің рН-ы салыстырмалы түрде жоғары: 1 айда шамамен 5,84; 3–7 айда 4,94; 7–9 айда 4,48; 9 айдан кейін шамамен 3,76. Сондықтан рН≈2,0-та аса белсенді болатын пепсиннің рөлі ерте жаста шектеулі болуы мүмкін.
Тұз қышқылының концентрациясы төмен болғандықтан, 6–7 жасқа дейін қарын сөлінің бактерицидтік қабілеті әлсіздеу болып, ішек-қарын инфекцияларына қарсы қорғаныс төмендеуі ықтимал.
Қарын сыйымдылығы жасқа сай өседі: жаңа туған сәбиде 30–35 мл, 1 жаста шамамен 10 есе артады, 10–12 жаста 1,5 л-ге жуықтайды (ересекте 1,5–2 л).
Қызықты ерекшелік: 10 жасқа дейін қарын қабырғасында сіңу ересектерге қарағанда қарқындырақ болуы мүмкін; ал ересектерде сіңудің негізгі бөлігі ащы ішекте жүреді.
Ішектегі ас қорыту
Он екі елі ішекте ас қорыту
Қарыннан жеткілікті өңделген химус арнайы сфинктер арқылы аш ішектің алғашқы бөлігі — он екі елі ішекке өтеді (ұзындығы шамамен 25–30 см). Бұл — ас қорыту жолының аса маңызды бөлігі, өйткені мұнда ірі бездердің сөлдері қосылады: бауырдың өті және ұйқы безі сөлі. Сонымен қатар ішектің өз бездері де ішек сөлін бөледі.
Өттің рөлі
Өт майды эмульсияға айналдырады (өте ұсақ тамшылар түзеді). Бұл ферменттермен жанасу ауданын ұлғайтып, майдың қорытылуын жылдамдатады.
Ұйқы безі сөлінің негізгі әсері
- Трипсиноген → ішекте трипсинге айналып, белоктарды амин қышқылдарына дейін ыдыратады
- Липаза — майларды глицерин мен май қышқылдарына ыдыратады
- Амилаза — крахмалды дисахаридтерге дейін ыдыратады
- Мальтаза — дисахаридтерді моносахаридтерге (глюкозаға) айналдырады
- Лактаза — сүт қанты лактозаны моносахаридтерге дейін ыдыратады
Он екі елі ішектегі ортаның рН-ы әдетте 7,5–8,5 шамасында. Алайда қарыннан келген химус әсерінен рН уақытша 4–6-ға төмендеуі мүмкін.
Ащы ішекте ас қорыту
Ересек адамда ащы ішектің ұзындығы шамамен 3 м. Мұнда ұлтабардан келген қорытылу өнімдері әрі қарай ферменттердің әсерінен ыдырап, сіңіріледі.
Ащы және мықын ішектің кілегейлі қабатындағы бездерде көптеген ферменттер түзіледі: энтерокиназа, аминопептидаза, дипептидаза, липаза, нуклеаза, фосфатаза, сондай-ақ көмірсуларға әсер ететін мальтаза, лактаза, инвертаза және т.б. Бұл ферменттердің бір бөлігі ішек қуысына емес, ішек қабырғасының бетінде әсер етеді.
Бауыр мен ұйқы безінің өсуі
Ұйқы безі 1 жастан 5–6 жасқа дейін белсенді дамиды; құрылымдық көрсеткіштері 11–13 жаста айқындалып, қызметтік деңгейі 15–16 жаста ересектермен теңеседі. Ұқсас даму қарқыны бауырда да байқалады.
Ішек бүрлері және мембрандық ас қорыту
Ішектің кілегейлі қабатында микробүрлер өте көп болады. Микробүрлер арасындағы кеңістікте ферменттер шоғырланып, олардың концентрациясы ішек қуысына қарағанда жоғары болғандықтан, ас қорыту қарқынды жүреді. Осы құбылыс мембрандық ас қорыту деп аталады.
Сонымен бірге микробүрлердің беті қорытылған заттардың қанға және лимфаға сіңуін жеңілдетеді.
Тоқ ішекте үдерістің аяқталуы
Ас қорыту тоқ ішекте аяқталады. Тоқ ішек кілегейлі шырыш бөледі. Мұнда бактериялар әсерінен көмірсулар мен белоктар белгілі дәрежеде ыдырап, кей жағдайда шіру өнімдері түзіледі. Белоктардың шіруінен индол, скатол, фенол сияқты улы заттар пайда болып, қанға сіңуі мүмкін.
Ішектен шыққан қан алдымен бауырға барады: бауыр улы заттарды усыздандырып, ағзаға қажетті қауіпсіз қосылыстар түзуге қатысады. Бұл — бауырдың кедергілік (барьерлік) қызметі.
Сіңу: қорытылу нәтижесінің түйіні
Белоктардың сіңуі
Белоктар негізінен пептидтер, амин қышқылдары, нуклеозидтер және нуклеотидтер түрінде қанға сіңеді. Қан арқылы олар жасушалар мен ұлпаларға жеткізіледі.
Майлардың сіңуі
Майдың бір бөлігі өте ұсақ эмульсия ретінде лимфаға сіңуі мүмкін (тамшы өлшемі 0,5 мкм-ден аспағаны дұрыс). Негізгі бөлігі липаза әсерінен ыдырап, глицерин мен май қышқылдары түрінде сіңеді. Бұл үдерісте өттің эмульсиялаушы әсері және мицелла түзуі өте маңызды.
Хиломикрондар туралы
Ішек бүрлерінде нейтралды майлар қайта түзіліп, лимфаға хиломикрон түрінде өтеді. Хиломикрон құрамында шамамен 84–87% үшглицеридтер, 4–7% фосфатидтер, 2–5% холестерин және 2% белок болады. Диаметрі 120–1100 нм; көкірек лимфа өзегі арқылы жалпы қан айналымына қосылады.
Көмірсулардың сіңуі
Көмірсулардың соңғы өнімдері — моносахаридтер (глюкоза, фруктоза, галактоза) — тікелей қанға сіңеді де, әрі қарай бауыр арқылы өңделіп, зат алмасуға қатысады.