Қазақ халқының тарихи хаты

Ұлы Отан соғысының жеңіспен аяқталғанына арада алпыс жыл өтті. 9 мамыр — сол кезеңдегі кеңес халқының ержүректілігі мен төзімін айғақтайтын, тарихта мәңгі қалатын күн.

Бұл мерекені соғыс майданында қайсарлықпен шайқасып, ерліктің сан үлгісін көрсеткен ардагерлер атап өтеді. Онымен бірге жеңісті тылдағы қажырлы еңбегімен жақындатқан жұмысшылар мен ауыл адамдары — станок басында, егін даласында, мал қасында күні-түні тынымсыз еңбек еткен жандар — осы күннің шынайы қаһармандары.

Ұлы Жеңіс күні әйелдер қауымының да тағдырымен астасады: әкелерін, жарларын, ұлдарын және сүйіктілерін көз жасын тыйып жүріп күткен; олардың орнын жоқтатпай, ауыртпалықты көтерген аналар, жұбайлар, қалыңдықтар мен қыздар да бұл мерекенің иелері.

Сондай-ақ, бұл күн — әкелері мен ағалары қанын төгіп, жанын қиып, кейінгі буынға бақытты өмір сыйлаған Жеңістің құрдастары үшін де қастерлі. Елі мен жері үшін жанын пида етіп, туған-туысына, ауылына оралмай қалған қаһарман ерлерді бүкіл халық болып еске алу — осы күннің ең терең мәні.

Ұлы Отан соғысы халқымызға төнген ең ауыр кезеңдердің бірі болды. Төрт жылға созылған 1418 күн мен түн ішінде өз жері мен Отаны, келешек ұрпақ үшін қан кешті ұрыс жүрді. Сол кездегі Кеңес Одағы халықтарымен бірге жауды талқандап, жеңіске жетуге қазақ халқы да лайықты үлес қосты.

Қазақстандық жауынгерлер Брест қамалынан бастап Берлинге дейін жетті. Олар Сталинград түбіндегі жертөлелерде, Днепр өткелінде, Мәскеу мен Ленинград үшін болған шайқастарда асқан батырлық көрсетті. Украина, Кавказ, Беларусь, Қырым, Прибалтика азат етіліп, Польша, Румыния, Венгрия, Чехословакия, Болгария және Германия жеріндегі майдан жолдарында жеңіс туы көтерілді.

Соғыс жылдарында қандастарымыз қатыспаған бірде-бір ірі шайқас болған жоқ. Ұлы Отан соғысының тарихын парақтаған жан жеңіс сағатын жақындатуға Қазақстанның қосқан үлесі орасан екенін айқын аңғарады.

1942 жылдың жазында Қазақстан Сталинград шайқасының ең жақын тылына айналды. Соғыс қимылдарына Батыс Қазақстандағы теміржол станциялары мен елді мекендер кеңінен тартылды.

Сталинград шайқасы (1942–1943) — Ұлы Отан соғысының шешуші кезеңдерінің бірі. 1942 жылғы 17 шілдеден 1943 жылғы 2 ақпанға дейін Кеңес әскері Сталинград қаласын (қазіргі Волгоград) қорғап, Дон мен Еділ аралығындағы неміс-фашист әскерлерінің ірі стратегиялық тобын талқандады. Шайқас қорғаныс және шабуыл кезеңдерінен тұрды.

1942 жылғы 28 шілдеде КСРО Қорғаныс халық комиссарының №227 бұйрығы жарияланды. Елдің тағдыры қыл үстінде тұрған шақта шыққан бұл аса қатал құжат қоғамға да, майдандағы жауынгерлерге де ауыр әсер етті: біреулер үрейленді, біреулер қайсарлық танытып, ширыға түсті.

Сол кезеңде жау Ленинградты қоршауға алып, Мәскеуге таяп қалған еді. Дегенмен олар кеңес қарсыласуының тірегі қайда екенін түсінуге тырысты да, шешуші бағытты оңтүстік-батысқа — Солтүстік Кавказ бен Еділге қарай бұрды. Сталинград олардың көздеген нысанасына айналды.

№227 бұйрығын әркім әрқалай түсінді: біреулер оны қаталдықтың шегі десе, енді бірі соғыс шындығын ашық айтып, жауапкершілікті күшейткен батыл шешім деп санады. Қалай болғанда да, ол кезеңде ар-намыс пен намыс ұғымы ерекше қуат алып, жауынгерлердің рухын бекіте түсті.

Иван Зябчук өз естелігінде: олардың жасақтары бүкіл шайқас бойында өз әскеріне қарсы қару қолдануға мәжбүр болмағанын айтады. Себебі жауынгерлердің қайсарлығы сонша — көпшіліктің ойында шегіну деген ұғым болмаған. Дегенмен жекелеген қорқақтар кездесіп, олар жазаланып, көбіне жазалау бөлімдеріне жіберілгені де аталады.

1942 жылғы 19 қарашада кеңес әскерлерінің Сталинград түбіндегі қарсы шабуылы басталды. Алғашқы күндері румындардың 3 және 4 армиясы ойсырай жеңіліп, немістердің 6 далалық және 4 танк армияларын қоршау үдерісі күшейді. 23 қарашада Ставка қойған мақсат орындалып, қоршау сақинасы тұйықталды.

31 қаңтарда фельдмаршал Паулюс басқарған бірінші топ қаруын тастап, тұтқынға берілді; екінші топ 1 ақпанда қарсылығын тоқтатты. 3 ақпанда Еділ бойындағы шайқастың соңғы оғы атылды.

Сталинград түбіндегі ерліктерден хабардар болып отырған қазақстандықтар 1943 жылғы 6 ақпанда «Правда» газетінде майдандағы қазақ жауынгерлеріне арнап хат жариялады. Бұл хат Сталинград түбіндегі жеңіспен тұспа-тұс келді.

Хатта Сталинградқа дейінгі кезеңдегі Мәскеу түбіндегі және Ленинградтағы ерліктер де аталып, туған елдің майдандағы әр қадамды жіті бақылап отырғаны айтылды.

Сол күні «Правда» газетінде «Даңқты қазақ халқы — кеңестік Отан үшін күресте» атты бас мақала жарияланып, осы нөмірде қазақ халқының майдандағы қазақ жауынгерлеріне жазған хаты басылды. Хат орталық радиодан екі тілде оқылды: орысша мәтінді Юрий Левитан, қазақша нұсқасын «Социалистік Қазақстан» газетінің дикторы Балтабай Асанов жеткізді.

Осылайша, қазақ халқының майдандағы ұлдарына арналған үндеу бүкіл елге тарады.