Шәкәрім қазақ поэзиясының философия саласын дамытқан ақын

Кіріспе

Шәкәрім — қазақ поэзиясында философиялық бағытты тереңдеткен ойшыл ақын. Оның поэзиялық мұрасын парақтасаңыз, әр өлеңнен мәні терең, ойы салмақты философиялық астарды аңғарасыз. Ақынның өлеңдер топтамасының алғашқы басылымына «Қазақ айнасы» деген образды атау беруі де кездейсоқ емес: бұл — сөз өнерін өмір сәулесі, өмірдің суреттемесі деп танитын эстетикалық әрі дүниетанымдық көзқарасының көрінісі.

Шәкәрім орыс тілі арқылы аударма әдебиетті оқып, Шығыс пен Батыс руханиятының қазыналарын меңгерді. Ол тек көркем мәтіндермен шектелмей, философия мен дін тарихына қатысты еңбектерді де жүйелі түрде қадағалап отырған. Абай сияқты, Шәкәрім де Орта Азия мен Қазақстанда алғашқылардың бірі болып Шығыс пен Еуропа мәдениеттерін тоғыстырып, қатар сусындауға батыл қадам жасады.

Ақынның орыс және әлемдік классикамен Абай арқылы танысқаны анық. Ол ерекше құрметпен атап өтетін есімдердің қатарында Пушкин, Гоголь, Лермонтов, Толстой, Некрасов бар. Шәкәрім бұл қаламгерлердің шығармаларын қазақ тіліне сәтті аударып, кейін орыс мәдениетін Батыстың асыл қазынасына апарар баспалдақ ретінде қарастырды. Оның Шопенгауер мен Кант ілімдері туралы толғаулары — осының айғағы.

Негізгі бөлім

1) Қазақтың бес арысының бірі – Шәкәрім

Қазақ әдебиетінің «бес арысы» ретінде жиі атылатын тұлғалар: Ш. Құдайбердіұлы, А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ж. Аймауытұлы, М. Жұмабаев. Бұл қайраткерлер білім мен ұлт руханиятының өркендеуіне өлшеусіз еңбек сіңірді. Олардың шығармаларында әлеуметтік-қоғамдық мәселелер, қазақ халқының азаттығы мен теңдігі кең қамтылады.

Өмірбаяндық өзек

Шәкәрім Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданында дүниеге келген.
Әкесі Құдайберді — Құнанбайдың үлкен бәйбішесі Күнкеден туған.
Абайдың немере інісі ретінде терең тәлім-тәрбие алған.
Әкесі ерте қайтыс болған соң, Құнанбай тәрбиесінде болып, Абайдың ақыл-кеңесін тыңдаған.

Жастайынан өз бетінше ізденген ақын араб, түрік, парсы, орыс, шағатай тілдерін меңгеріп, сол тілдердегі мұралардан дала ойшылы ретінде ой қорытты. Оның тіл үйрену мен рухани ояну тәжірибесін білдіретін жыр жолдары да белгілі:

«Жасымнан жетік білдім түрік тілін,
Сол тілге аударылған барлық білім.
Ерінбей еңбек еттім, еңбек жанды,
Жарқырап қараңғыда туды күнім.

Оятқан мені ерте — Шығыс жыры,
Айнадай айқын болды әлем сыры.
Талпынып орыс тілін үйренумен,
Надандықтың тазарды кетті кірі».

1905–1906 жылдары Шәкәрім қажылық сапарға барып қайтады. Бұл сапарды ол көптен ойлаған мақсаттарының бірі ретінде — Стамбул кітапханаларындағы асыл мұраларды оқуға, тарих тереңіне үңілуге ұтымды пайдаланған.

Шәкәрімнің дүниеге, табиғатқа, адамға және дінге көзқарасында кейбір қайшылықтар мен үстірт түсініктер ұшырасқанымен, ол ешқашан діншіл фанатик те, өмір қуанышынан безген тақуа да, бәрін жоққа шығаратын нигилист те болған емес. Көп еңбегінің мазмұны көрсеткендей, оның дүниетанымында рационализмге және деизмге жақын ойлар басым: әлемді жаратушы бір күштің барын мойындау, алайда ақиқатқа жету — білім-ғылым, ақыл мен сезімнің дамуы арқылы іске асатынын ұғыну.

Шығармашылық кеңістік

Өлеңдер

«Арман», «Жастарға», «Қазақ айнасы» және басқа да өлеңдерінде адам өмірі, еңбек, талап пен жауапкершілік терең танылады.

Поэмалар мен проза

«Қалқаман–Мамыр», «Еңлік–Кебек», «Нартайлақ пен Айсұлу» поэмалары, «Бәйшешек бақшасы», «Өзімшілдік» сияқты прозалық туындылары — тағдыр, мінез, мораль мәселелерін кең қамтыған еңбектер.

2) Шәкәрімнің «жан» туралы көзқарасы

Шәкәрім қазақ елін өркениетті, мәдениетті жұрттар қатарына қосуды армандады. Оның түсінігінде азаматтық борышты өтеудің басты шарты — туған елдің тарихи-мәдени құндылықтарын жоғалтпай, оларды заман талабына сай жаңаша қолдану.

Ақынның рухани ізденісінде ежелгі сақ-түрік заманынан жалғасқан ғарыштық дүниетаным айрықша орын алады. Ол үшін Тәңірі, Нұр, Күн, Табиғат — қасиетті әрі киелі ұғымдар. Қазақ мәдениетінде ертеден келе жатқан өзекті идеялардың бірі — жанның мәңгілігі. Әл-Фараби мен Қожа Ахмет Ясауи, Абай мен Мағжан, жалпы Шығыс ғұламалары бойынша адам тіршілігінің мәні де осы түсінікпен сабақтасады: әйтпесе өмір мазмұны жануарлық күнкөрістен ұзап кете алмайды.

Түйін ұғым

Әлем мен адамға жол нұсқайтын, мәңгілік пен шексіздіктің кепілі — Нұр. Оған тек ақылмен ғана жету қиын; оны сезіну, жан дүниеңмен қабылдау қажет. Өтпелі өмірден мәңгілікке көшу (фәниден бақиға) — адам жанының Нұрға қосылуы ретінде пайымдалады.

Шәкәрім жан туралы ойын былайша түйіндейді:

«Жан менің айтқанымдай баста бар болса, тұрған денесі орын болуға жарамаған соң, денеден шыққанда біржола жоғалып кетпейді. Құр ғана өзгеретін болса, бұрыннан бар жанның жоғалуына түк дәлел жоқ. Олай болса, бір түрге түсіп, барлықтың ішінде бар болып жүреді».

Шәкәрім ұзақ дайындықтан кейін жазған негізгі еңбектерінің бірі арқылы жаңа замандағы қазақ кәсіби философиясында іргелі ой өрнегін көрсетті. Бұл еңбекте айтылған ойлардың астары мол. Ол Батыстағы материализм мен идеализм тәрізді «екі анықпен» шектелмей, өз жолын — «үшінші анық» ретінде ұсынады:

«Еңбекпенен, өрнекпенен
Өнер ойға тоқылса,
Жайнар көңіл, қайнар өмір
Ар ілімі оқылса».

Мұндағы өзек — ар ілімі, яғни мораль философиясы. Шәкәрім этиканы «ар ілімі» деп атау арқылы оның түпкі тірегін ождан ұғымына әкеліп тірейді. Ождан — мәдениеттіліктің де, адамдық қалпының да ішкі өлшемі.

«Жаның өлген соң тазартып, жоғарылайтынына нанған кісі қуанышта болады, ал жоғалуына нанған кісі өкініште болады. Және ождан, намыс — жанның тілегі екеніне нанған кісі қиянат қылғанына қатты кейіп, жақсылық қылғанына шын қуанады. Ал ождан, намысты тек көрініс үшін керек деп ұққан кісіге жақсылық пен қиянаттың айырмасы көп бола қоймайды: ізін білдірмеудің айласын тапса болғаны. Өйткені өлген соңғы жан өміріне нана алмаған, ождан мен намыстың екі өмірге бірдей таяныш екеніне сенбеген кісінің жүрегін ешбір ғылым, өнер, жол, заң тазарта алмайды. Егер бір адам жанның өлген соңғы өмірі бар екеніне, ал ождан — соның азығы екеніне әбден нанса, оның жүрегін ешнәрсе қарайта алмайды. Адам атаулыны бір бауырдай қылып, екі өмірді де жақсылықпен сүргізетін жол — осы».

Қорытынды

Шәкәрім — өмір бойы өзін-өзі жетілдірумен өткен тұлға. Ол әдебиет, тарих, философия, жаратылыстану ғылымдарына терең қызығып, үздіксіз ізденді; сондай-ақ оккультизм, спиритуализм, магия мәселелеріне де назар аударғаны айтылады.

Оның философиялық дүниетанымында антикалық классиктер — Пифагор, Демокрит, Эпикур, Платон, Аристотель — маңызды орын алады. Сонымен бірге XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы ойшылдардың еңбектерін де жақсы білген: Огюст Конт, Герберт Спенсер, А. Шопенгауэр және басқалар.

Түйінді ой

Шәкәрім өзіне дейінгі рухани ұстаздары Шоқан, Ыбырай, Абаймен сабақтастықты сақтай отырып, грек және Еуропа кәсіби философиясының тарихымен тікелей шұғылданды. Ол тек танып-білумен шектелмей, өз пікірін ортаға салып, қазақ кәсіби философиясының іргетасын бекіте түсті. Осы арқылы қазақ философиясының деңгейін әлемдік философия кеңістігіне жақындатты.

Ұлттық философиялық тұғырнамамыздың қалыптасу бастауларын осы кемеңгер ойшыл, ақын әрі философ Шәкәрім Құдайбердіұлынан таратады деп нық айтуға негіз бар.

Қолданылған әдебиеттер

1. Шәкәрім. «Жазушы» баспасы. Алматы, 1988.
2. Ж. Алтай, А. Қасабек, Қ. Мұхамбетәли. Философия тарихы. Алматы, 1999.
3. Қазақша рефераттар сайты.
4. Бейсенов Қ.Ш. «Философия тарихы». Алматы: «Ғылым», 1992.
5. Құдайбердіұлы Шәкәрім. «Үш анық». Алматы, 1991.