Құжаттарды ресімдеу барысында әскери терминдерге қосымшалардың жалғану тәртібін ескеру мәселесі
Құжаттарды ресімдеудегі негізгі талап: сауаттылық
Құжаттарды ресімдеуде жауапты тұлғаға қойылатын басты талап — сауаттылық. Жазбаша сауаттылық қызметтік құжаттағы әрбір әріптің, сөздің, сөз тіркесінің және сөйлемнің қазақ тілінің орфографиялық нормасына сай дұрыс жазылуынан көрінеді.
Әскери қызметтегі құжаттарды ресімдеу кезінде жауапты тұлғалар көбіне кірме терминдерге қазақ тілінің қосымшаларын жалғауда немесе төл сөздерге кірме жұрнақтарды қолдануда қиындыққа ұшырайды. Бұл әсіресе буын құрамы аралас кірме сөздерде жиі байқалады.
Төл сөздер
Үндестік заңына бағынады: түбір жуан болса — жуан қосымша, жіңішке болса — жіңішке қосымша жалғанады (адам-дар, үй-лер).
Кірме сөздер
Буындары әркелкі келуі мүмкін: бірінші буын жуан, екінші буын жіңішке (институт+қа). Сондықтан қосымша таңдау күрделірек.
Тәжірибеде кейбір құжат толтырушылар қосымшаны соңғы буынның жуан-жіңішкелігіне қарап жалғай салады. Соның салдарынан қызметтік құжаттарда да, баспасөз беттерінде де қателер жиі кездеседі.
Кірме терминдер және қосымша жалғаудың принциптері
Қазақ тіліне енген көптеген терминдерге қосымшалар түбір тұлғаның жуан-жіңішкелігіне қарай жалғанғанымен, кейбір терминдер үндестік заңына толық бағынбайды. Кірме түбірлерге қосымша жалғау мәселесін профессор Рәбиға Сыздық «Қазақ тілінің анықтағышы» еңбегінде кең түсіндіреді.
Негізгі түйін (Р. Сыздық бойынша)
Орыс тілінен және орыс тілі арқылы енген сөздер көбіне орыс орфографиясы бойынша жазылады (спорт, стадион, фестиваль). Алайда қазақ тілінің қосымшалары фонетикалық-морфологиялық принциппен жалғанады: соңғы буынның жуан-жіңішкелігі, сөз соңындағы қатаң дауыссыздардың ұяңдануы (дауыстыдан басталатын қосымша жалғанса), дәнекер ы/і дыбыстарының қолданылуы сияқты құбылыстар ескеріледі (банк-і-ге, фонд-ы-сы).
Бұл мәтіннің мақсаты — әскери қызметте жиі қолданылатын жалпыхалықтық терминдерге қосымшалардың жалғану тәртібін түсіндіру арқылы құжаттарды сауатты ресімдеуге көмектесу. Төменде қазақ тілінің үндестік заңына толық бағынбайтын, алайда нақты нормаға сүйеніп қосымша қабылдайтын әскери ортадағы белсенді сөздер берілген.
Қосымшалардың жалғану тәртібі: 12 негізгі ереже
1) Соңғы буынында у дыбысы бар кірме сөздер
Орыс тілінен енген, соңғы буынында у дыбысы бар сөздерге қосымшалар жуан жалғанады: курсқа, автобусқа, институтқа, каникулға.
Әскери құжаттарда жиі кездеседі: тубус-қа, шлагбаум-да, оқу корпус-ы, моторесурс-тар, механикаландырылған корпус-ты, жаяу әскерлер корпус-ы, әскери консул-дық, табиғи ресурс-тар.
Ескерту: г дыбысына аяқталатын сөздер, жіңішкелік белгісіне аяқталатын бір буынды сөздер және бль/ль дыбыстарына аяқталатын сөздер бұл қатарға кірмейді; оларға қосымша жіңішке жалғанады: оругке, рульге, патрульге.
2) Соңғы буынында и дыбысы бар кірме сөздер
Соңғы буынында и дыбысы бар орыс тілінен енген сөздерге қосымшалар жіңішке жалғанады: синтаксистік, магниттік, кальцийдің, Горькийге.
Әскери қолданыста: іздік режим-ді, шифр-ді шешу, реактив-ті снаряд, киім мундир-і, қайта оқтау механизм-і, магниттік азимут-ты, командир-ге.
Мысал: «ТМД елдерінің арасында визасыз қарым-қатынас режимі сақталған болатын».
3) ог/уг дыбыстарына аяқталатын терминдер
ог, уг дыбыстарына аяқталатын терминдерге қосымша жіңішке жалғанады: педагог-ке, психолог-ке, кинолог-ке, әскери округ-ке.
Бұл буындар жуан естілетіндіктен, құжатта жуан қосымшаны қолдану қатесі кездесуі мүмкін. Норма бойынша мұндай кірме сөздерге қосымшаны сөздің «қажет ету» сипатына сай жіңішке жалғау керек.
4) Дыбыстар тізбегіне аяқталған кірме сөздер және дәнекер ы/і
Орыс тілінен енген рк, рг, ск, кт, кс, нк, нг, лк, нкт тізбектеріне аяқталған сөздерге қосымшалар жіңішке жалғанады: паркке, полктер, пунктіне.
Ал нд, нз, нк, нг, мп, мб, мт, кт, ск, вт, фт, пт дыбыстарына аяқталатын сөздерге қосымшалар көбіне дәнекер ы/і арқылы жалғанады: митинг-і-ге, Омск-і-ге, фармацевт-і-ге.
Әскери қолданыста: сараптама актісі, оқу-жаттығу пункті, танкіге қарсы авиабомба, бақылау-өткізу пункті, тірек пункті, алдамшы объекті, қылмысты айқындау фактісі, компастық пеленгіге, ұрыс машиналарының паркі.
Мысал: «Ақжар ауылында орналасқан дербес байланыс полкінде абыроймен қызмет атқарып келе жатқан…»
Мысал: «Контрабандалық тауар тасушыларды тұзақтағандығын дәлелдейтін қаншама фактілер бар».
5) Жіңішке ль дыбысына аяқталатын сөздер (тәуелдік жалғауы)
Жіңішке ль дыбысына аяқталатын сөздерге тәуелдік жалғаулары соңғы буынның жуан-жіңішкелігіне қарамай, тек жіңішке жалғанады: фестиваль — фестивалі, мораль — моралі.
Әскери ортада: госпиталь — госпиталі, табель — табелі, патруль — патрулі, пароль — паролі, китель — кителі, медаль — медалі.
Қалған қосымшалар соңғы буынға қарай жалғанады: фестивальда, моральдық, госпитальда.
Мысал: «…37 шекарашы Қызыл Жұлдыз орденімен… 10 шекарашы Ерлігі үшін медалімен марапатталды».
6) ль жіңішкелік белгісінің сақталуы және түсірілуі
Орыс тілінің түбірінде л дыбысынан кейін жіңішкелік белгісі (ь) бар сөздерге қазақ тілі қосымшасы жалғанғанда, ол белгі сақталады: мораль — моральдық, ансамбль — ансамбльдің.
Ал л дыбысына біткен сөзге орыс тіліндегі -ный жұрнағы жалғанып, соның әсерінен ь пайда болған жағдайларда қазақша қосымша жалғанғанда ь түсіп қалады: материальный — материал — материалдық қамтамасыз ету; коммунальный — коммунал — коммуналдық қызмет көрсету.
Мысал: «Тәртіп пен тәрбие әскери ұжымдағы моральдық-психологиялық ахуалдың жақсаруына… оң әсерін тигізеді».
7) Соңғы буынында ю, ё, э дауыстылары бар кірме сөздер
Соңғы буынында ю, ё, э келетін кірме сөздерге қосымша жіңішке жалғанады: магниттік полюстер, мотоманеврлік топ, маневрлі соғыс, зеңбірек салюті, парашютшілер, капсюльге, люкке, вертлюгтер, саперлік топ.
Мысал: «Боран десанттық-шабуылдау маневрлік тобы… үздік екені сөзсіз».
8) Қосарланған дауыссызға аяқталатын сөздер
сс, лл, тт, пп, ст, кст, сть, зд, кк дыбыстарына біткен кірме жалпы есімдер атау тұлғасында өзгеріссіз жазылады. Ал қазақ тілінің қосымшасы жалғанғанда соңғы дауыссыз түсіп қалады: грамм — грамға, металл — металды, ведомость — ведомосқа, съезд — съезге.
Мысал: «Шекарашылар металдан жасалған бақылау мұнарасына шығу және одан түсудің талаптарын сақтай отырып…»
9) Төл сөздердегі ә әрпі
Төл сөздерде ә әрпіне аяқталған немесе соңғы буынында ә әрпі жазылған сөздерге қосымшалар жуан жалғанады: кінә — кінәлау, күнә — күнәсіз, күмән — күмәндану, куә — куәландыру.
10) Қысқарған сөздерге қосымша жалғау
Қысқарған сөздерге қосымшалар соңғы әріптің (немесе соңғы цифрдің) айтылу әуеніне қарай жалғанады. Егер қысқарған атаудың ішінде дауысты дыбыс болса, қосымша сол дауыстының әуеніне қарай жуан не жіңішке болып келеді. Қосымша дефис арқылы жазылады: ТМД-ға, ҰҚК-ге, ҚР-ға, ҰҚК ШҚ-ға, 82-ге.
Мысал: «…КСРО-ға идеологиясы жақын… Ақыры Саяси бюро АДР-ға уақытша әскер енгізуге шешім қабылдады».
11) %, ° және өлшем белгілері
% (процент) және ° (градус) таңбалары бар қолданыстарға қосымша «пайыз», «градус» сөздерінің соңғы буынына қарай жалғанады: 100%-ы.
см, мм, км, га сияқты қысқарған өлшем белгілеріне қосымша да дефис арқылы жазылады және сол сөздің әуеніне қарай жалғанады: 5 мм-ге.
12) -ев/-ов фамилия жұрнақтары
Фамилия жасайтын кірме -ев, -ов жұрнақтары адам есімдеріне жалғанғанда буын үндестігіне бағынбайды. Егер адам есімі и, ш, а, ы дыбыстарына аяқталса, көбіне -ев жалғанады (Нұрмашев, Мамаев, Абдоллаев); басқа дыбыстарға аяқталса -ов жалғанады (Қайратов, Сұлтанов, Жұманов).
Ал -ов/-ев арқылы жасалған фамилияларға қосымша адамның есіміндегі соңғы буынның жуан-жіңішкелігіне қарай жалғанады: Нұрмашев + -тың → Нұрмашевтың.
Мысал: «Амангелді Байменовтің әкесі Жасай Оразалыұлы — Ұлы Отан соғысына қатысқан қарт майдангер».
Қорытынды: бірізді норма — сауатты құжат
Қызметтік құжаттарды ресімдеуде жоғарыдағы ортақ талаптар сақталуы тиіс. Осы талаптар орындалғанда ғана құжаттар орфографиялық нормаға сай сауатты толтырылады.
Ғылыми әдебиеттерді ресімдеуде де, бұқаралық ақпарат құралдарында материал жариялауда да (әсіресе кірме терминдер мен фамилияларға қосымша жалғауда) кірме сөздерге қосымшалардың жалғану тәртібін ескерген жөн. Бұл ережелер әскери қызметшілер үшін құжат ресімдеудегі негізгі бағдар әрі практикалық нұсқаулық қызметін атқарады.
Ұсыныс
Әскери қызметте қолданылатын кірме сөздерге қосымша жалғаудың тәртібін ортақ нормаға түсіріп, құжаттарды ресімдейтін барлық жауапты тұлғалар терминдерге қосымшаларды жалғауда бірегей форманы ұстануы қажет.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Рәбиға Сыздық. Қазақ тілінің анықтағышы. Астана: Елорда, 2000. 532 бет.
- «Шекарашы» журналы. 2007 жылғы №1 сан (мәтінде басқа жылдар мен сандар да дәйектеледі).
Автор туралы мәлімет: филология ғылымдарының кандидаты Мамаева Гүлжан Бүркітбайқызы (Қазақстан, Алматы).