Қолайсыз жағдайлар
Мемлекеттің кәсіпкерлікке араласуы: жағдайлар мен себептер
Мемлекеттің экономикаға, соның ішінде кәсіпкерлік қызметке араласуы белгілі бір жағдайлар мен себептерден туындайды. Бұл жағдайларды шартты түрде қолайсыз және қолайлы деп екі топқа бөлуге болады. Мемлекеттің негізгі міндеті — тәуекелдерді алдын ала байқап, экономикалық тұрақтылықты сақтайтын тетіктерді дер кезінде іске қосу.
1) Қолайсыз жағдайлар
Мемлекет, әдетте, экономикаға және кәсіпкерлік ортаға араласуды қоғам мен нарықтағы тұрақсыздық күшейген кезде арттырады. Мұндай кезеңдерде мемлекеттік реттеу қауіп-қатерді азайтуға және экономикалық тепе-теңдікті қалпына келтіруге бағытталады.
- Ұлттық қауіпсіздік талаптары және стратегиялық салаларды қорғау қажеттілігі.
- Әлеуметтік шиеленіс, табыс теңсіздігінің күшеюі, қоғамдағы тұрақсыздық.
- Экономикалық құлдырау белгілері: өндірістің төмендеуі, жоғары жұмыссыздық, құрылымдық теңгерімнің бұзылуы.
- Макроэкономикалық тұрақсыздық: инфляцияның үдеуі, бюджеттің тапшылығы, инвестицияның азаюы.
- Бәсекеге қабілеттіліктің әлсіреуі: әлемдік нарықта отандық өнімнің орнының тарылуы.
- Экологиялық проблемалар: қоршаған ортаның нашарлауы және оның экономикалық салдары.
Мемлекеттің байыпты міндеті: қолайсыз үрдістердің бастапқы себептерін уақытында анықтап, алдын алу және олардың теріс әсерін шектеу.
2) Қолайлы жағдайлар
Қолайлы кезеңдерде мемлекет экономикалық өсімге серпін беретін, кәсіпкерліктің дамуына ықпал ететін жағымды үрдістерді дер кезінде қолдауы керек. Мұндай қолдау ұзақ мерзімді тұрақтылықты күшейтіп, нарықтың әлеуетін арттырады.
Қолайлы немесе қолайсыз жағдайды дұрыс бағалау үшін мемлекет нақты өлшемдер мен индикаторларды (критерийлерді) айқындауы тиіс. Мысалы, инфляция мен жұмыссыздық деңгейі, өндіріс көлемінің динамикасы сияқты көрсеткіштер шешім қабылдауға негіз болады.
Негізгі индикаторлар: жұмыссыздық пен инфляция
Мемлекет экономикалық үдерістерге араласу үшін ең алдымен олардың бағалау өлшемдерін білуі керек. Әсіресе жұмыссыздық пен инфляция деңгейі шешуші рөл атқарады, өйткені бұл көрсеткіштер өндіріс көлеміне, халықтың әл-ауқатына және бизнес белсенділігіне тікелей әсер етеді.
Жұмыссыздық: табиғи деңгей және циклдік тәуекел
Жұмыссыздық — нарықтық экономикаға тән құбылыс. Әдетте 4–6% шамасындағы жұмыссыздық табиғи деңгей ретінде қарастырылады.
Мемлекеттік араласу жұмыссыздық табиғи деңгейден асқан кезде күшейеді. Бұл, көбіне, циклдік жұмыссыздықпен байланысты: өндіріс төмендеген сайын жұмыс орындары қысқарады.
Сондықтан жұмыссыздықпен күрестегі негізгі бағдар — көрсеткішті табиғи деңгейге жақындату және экономиканың қалпына келуін қолдау.
Инфляция: деңгейі мен себептері
Инфляция — тауарлар мен ақылы қызметтер бағасының жалпы деңгейінің өсуі. Бұл құбылыс жұмыссыздыққа қарағанда күрделірек, өйткені оның себептері көп және экономикаға әсері жан-жақты болады. Бағаның аздап өсуі аса қауіпті болмауы мүмкін, ал жоғары инфляция қоғам мен экономика үшін елеулі қауіп тудырады.
Мысал ретінде, Қазақстанда 1990–2001 жылдар аралығында бағалардың өсуі өте жоғары болды; әсіресе 1991–1994 жылдары инфляция күрт үдеді.
Инфляцияның деңгейіне қарай түрлері
- Бірқалыпты: жылдық өсім 10%-дан аспайды.
- Шоқырақтаған: жыл ішінде 10%–200% аралығы.
- Гиперинфляция: бағаның өсу қарқыны одан да жоғары әрі бақылаудан шығады.
Инфляцияға қарсы шаралар тек деңгейіне ғана емес, оның туындау себептеріне де тәуелді. Сол себепті инфляцияны екі негізгі типке бөледі: сұраныс инфляциясы және ұсыныс инфляциясы. Әрқайсысының өзіндік ерекшелігі бар, сәйкесінше қолданылатын саясат та әртүрлі болады.
Бюджет тапшылығы және оның мәні
Бюджет тапшылығы — мемлекеттің шығындары кірістерінен артық болған жағдай. Бұл әрдайым теріс құбылыс ретінде бағаланбайды: тапшылықтың белгілі бір ақталатын себептері болуы мүмкін.
Тапшылықтың мысалы
Мысалы, АҚШ экономикасында бюджет тапшылығы көптеген елдермен салыстырғанда жоғары болуы мүмкін. Сырттай қарағанда, ел қарыз есебінен өмір сүріп жатқандай әсер қалдырады, алайда мәселенің мәні — қарыз қаражатының қалай пайдаланылғанында.
Қай кезде ақталады?
Үлкен мемлекеттік борыш ақталуы мүмкін, егер қарыз және бюджет қаражаты инвестиция ретінде елдің өндіргіш күштерін нығайтуға, инфрақұрылымға, технологияға, адам капиталына бағытталса.
Ал егер инвестициялар ағымдағы тұтынуды уақытша «жабуға» ғана жұмсалса, бұл болашақ ұрпаққа қосымша жүк болып, ұзақ мерзімді тәуекелді күшейтеді.