Жоғарыда айтылғандай, әр жаңа туған 100 - қызға шаққанда 104 - 107 ер баладан келеді
Халықтың жыныстық-жастық құрылымы неге маңызды?
Әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан алғанда халықтың жыныстық-жастық құрамы еңбек ресурстарын, сондай-ақ мектепке дейінгі және мектеп жасындағы балаларды, зейнеткерлерді материалдық қамтамасыз ету үшін қажет қаржыны есептеуде ең маңызды сипаттамалардың бірі болып саналады.
Туған кездегі арақатынас
Әдетте әр 100 қыз балаға 104–107 ұл бала сәйкес келеді. Физиологтардың пікірінше, сәби кезеңінде ұл балалардың ағзасы салыстырмалы түрде әлсіздеу болып, алғашқы жылдарда өлім-жітім деңгейі жоғарырақ болуы мүмкін.
Балалық шақ: биологиялық айырмашылықтар және тәуекелдер
Балалық шақта қыздар мен ұлдар арасындағы физиологиялық дамудың айырмашылықтары айқынырақ байқалады. Бұған ұл балаларда өлім-жітімнің салыстырмалы түрде жоғары болуы, сондай-ақ кейбір жыныстық белгілердің дамуының кешігуі әсер етеді. Ал қыз балаларда жыныстық жетілу процесі ертерек және бірқалыпты жүретін кезеңдер жиі кездеседі.
Нәтиже
Ерте жастағы өлім-жітімнің айырмасы жыныстар арасындағы сандық теңгерімге біртіндеп әсер ете бастайды.
Маңызы
Білім беру, медицина және әлеуметтік қолдау жүйелері жас ерекшеліктерін ескере отырып жоспарланған кезде тиімдірек болады.
Жастық шақ: өлім-жітім құрылымының өзгеруі
Балалық шақтан кейінгі кезең — жастық шақ. Бұл уақытта физиологиялық жетілу күшейіп, қыздар мен ұлдар арасындағы айырмашылықтар анық байқалады. Жастық шақта өлім-жітімнің сипаты да өзгереді.
Дамыған және дамушы елдердегі айырма
Дамыған елдер
- Жарақаттану, кәсіптік аурулар, жол-көлік оқиғалары жиірек кездеседі.
- Қақтығыстар мен қауіпті мінез-құлық салдарынан ерлер өлімі жоғары болуы мүмкін.
- Алкоголь мен темекі тұтыну ерлер өлім-жітімін арттырады.
Дамушы елдер
- Әйелдер өлімі көбірек тіркелуі мүмкін.
- Ерте неке, жиі босану, ауыр еңбек және мардымсыз тамақтану тәуекелді арттырады.
- Қоғамдағы теңсіздік денсаулыққа жанама әсер етеді.
Неке, бала туу жасы және демографиялық тәуекелдер
Бұл жас аралығында жыныстық жүйе толық жетіліп, отбасы құру кезеңі басталады. Дәстүрлі қазақ қоғамында бұрын қыз баланы 13 жастан кейін тұрмысқа беру тәжірибесі болған. Қазіргі кезеңде қыздардың тұрмысқа шығу жасы, көбіне, 18–19 жасқа дейін жоғарылады.
Қазақстан бойынша байқау (2005 жыл)
Статистикалық деректерге сәйкес, туу көрсеткішінің ең жоғары деңгейі 23–25 жас аралығында байқалған. Бұл көбіне қыздардың мектеп пен ЖОО-ны тәмамдағаннан кейін немесе соңғы курстарда отбасын құратынын көрсетеді.
Ерте жүктіліктің салдары
Экологиялық және физиологиялық факторлар күрделенген жағдайда 13–16 жас аралығындағы босану ана мен бала денсаулығына айқын қауіп төндіреді және өлім-жітімнің өсуіне әкелуі мүмкін.
Ер балалардың 16–36 жасы: әлеуметтік мінез-құлық және қауіп факторлары
Ер балаларда 16–36 жас аралығында жыныстық жетілу аяқталып, өмірге құлшыныс артады. 16–25 жас кезеңінде оқуын аяқтау, ЖОО-ға түсу және әскерге шақырылу сияқты маңызды әлеуметтік өзгерістер қатар жүреді.
Осы уақытта зиянды әдеттерге бейімділік те күшеюі мүмкін: темекі шегу, алкогольді шамадан тыс тұтыну, кей жағдайларда нашақорлыққа ұласу. Мұндай үрдістердің соңы өлім-жітімге немесе бедеулік сияқты денсаулық салдарларына әкелуі ықтимал.
Кеш үйлену үрдісі
Нарықтық қатынастар жағдайында жастардың кеш үйленуі жиілеп, демографиялық ахуалға теріс әсер етуі мүмкін.
Еңбек жасындағы өлім-жітім: Қазақстандағы негізгі себептер
- 1 Қан айналымы жүйесі (жүрек-қан тамыр) аурулары — өлім-жітімнің едәуір бөлігін құрайды.
- 2 Қайғылы оқиғалар, улану, жарақат — еңбек жасындағы тәуекелі жоғары бағыт.
- 3 Ісік аурулары — құрылымдағы маңызды себептердің бірі.
Еңбек жасындағы ерлердің өлім-жітім деңгейі әйелдермен салыстырғанда айтарлықтай жоғары. Бұған өндірістік жарақаттар, алкоголь және темекі сияқты факторлар әсер етеді. Әскери қақтығыс жағдайында мұндай «секірмелі» өсім одан әрі күшейеді.
Эпидемия және жұқпалы аурулар факторы
Тарихи кезеңдерде эпидемиялар мен жұқпалы аурулар да демографиялық теңгерімге әсер етіп, ерлер мен әйелдер арасындағы айырмашылықты ұлғайтуы мүмкін.
Жас пирамидасы нені көрсетеді?
Жастық-жыныстық пирамидаға қарап, туу кезінде ұл балалардың үлесі жоғары болғанымен, 20–25 жасқа қарай өлім-жітім ықпалымен екі жыныстың саны теңесуге жақындайтынын байқауға болады. 25 жастан кейін көптеген қоғамдарда әйелдер саны басым бола бастайды.
Қазақстандағы жыныстық теңгерім мысалы
Қазақстанда бір кезеңде әйелдердің артықтығы шамамен 600 мың адам деңгейінде болғаны көрсетілген (1000 әйелге шамамен 900 еркек). Жалпы заңдылық: жастар арасында ерлер көбірек, ал ересек жаста әйелдер көбірек болады.
Тарихи із: соғыс пен репрессия салдары
Екінші дүниежүзілік соғыс және соғыстан кейінгі репрессиялар ересек жастағы әйелдердің үлесін арттыруға әсер еткен. Мұның салдары ретінде жесірлік пен жалғызбастылық кеңейіп, әлеуметтік-психологиялық мәселелер туындауы мүмкін.
Көші-қонның ықпалы: қала, село және жаңа игерілген аумақтар
Халықтың жыныстық құрылымына көші-қон айтарлықтай әсер етеді. Әдетте көші-қон ағындарында ерлердің үлесі жоғарырақ болып, бұл жаңа игерілген аудандарда қала мен ауыл халқы арасындағы жыныстық құрылым айырмашылығын күшейтеді.
Ұдайы өсіп-өну типтері: пирамиданың «тілі»
Жас пирамидасының сұлбасы халықтың ұдайы өсіп-өну типі туралы түсінік береді. Пирамида формасы — демографиялық үрдістерді бір қарағанда «оқуға» мүмкіндік беретін қарапайым, бірақ қуатты құрал.
I тип: тұрақтану немесе кему
- Өсудің тұрақтануы — станционарлық құрылымға жақын.
- Төменгі бөлігі жіңішкерген кескін — туу азайып, халық саны кемитін (регрессиялық) құрылым.
II тип: қарапайым (үшбұрышты) пирамида
Үшбұрышты пішін халықтың жас құрылымында жастар үлесінің жоғары екенін аңғартады және өсім әлеуетін білдіруі мүмкін.