Нарықтық экономикаға өтудің негізгі бағыттары туралы қазақша реферат
Нарықтық экономикаға өтудің негізгі бағыттары
Қазақстанның нарыққа бағытталған экономика құруға бет алғанына он жылдан астам уақыт өтті. Бұрынғы жоспарлы экономиканы нарықтық экономикаға алмастыру экономиканың көптеген салаларында жүргізілді. Көлемі мен тереңдігі жағынан бұрын-соңды болмаған әлеуметтік-экономикалық және саяси дағдарыстан елді алып шығу үшін күрделі жұмыстар атқарылды.
Экономикалық жағдайды объективті бағалау үшін ТМД елдері тек жай өтпелі экономиканы емес, кеңестік дәуірден кейінгі ерекше түрін бастан кешіргенін ескеру маңызды. Бұл жағдай екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Батыс және Орталық Еуропа, Жапония, Шығыс Азия елдеріндегі тәжірибеден де, сондай-ақ Шығыс Еуропа мен Балтық маңы елдеріндегі социализмнен кейінгі өтпелі кезеңнен де өзгеше болды.
Неге ТМД елдеріне қиын болды?
Бірінші топтағы елдерде нарықтық қатынастар мен шаруашылық тәсілдерін соғыс уақытша үзгенімен, соғыс аяқталысымен олар қайта қалпына келтірілді. Екінші топта социалистік жоспарлы экономика ұзаққа созылмады, әрі кейбір секторларда нарықтық қатынастар сақталып, дамыған елдермен қатар дамыды. Сондықтан, бұл елдерде экономиканы өзгерту салыстырмалы түрде жеңілірек болды.
Ал ТМД елдерінде нарықтық қатынастарды іс жүзінде жаңадан бастау қажет еді. Кеңес қоғамында нарықтық түсінік, кәсіпкерлік рух, демократиялық ой-пікір кең дамымаған болатын. Экономиканы басқарудың көптеген буындарында бұрынғы кадрлардың сақталуы да реформалардың баяу жүруіне әсер етті.
Реформа стратегиялары және «шок терапиясы»
Осындай жағдайда Ресей Үкіметі бағаны жедел ырықтандыруға, қатаң ақша-кредит және қаржы-бюджет саясатына, рубльдің (сомның) біртұтас жылжымалы курсына, сыртқы экономикалық қызметті ырықтандыруға және жекешелендіруді шапшаң жүргізуге негізделген стратегияны ұсынды. Бұл тәсіл «есеңгіретіп емдеу» (шок терапиясы) деп сипатталды.
Баға алшақтығы
Кеңес кезеңінде бағалар жасанды түрде тағайындалды. Нәтижесінде нақты сұраныс пен ұсыныс арасындағы айырмашылық ұлғайды.
Артық ақша массасы
Қайта құру жылдарындағы саясат пен табыс саясатының салдарынан тұрғындар қолында шамадан тыс ақша жиналды.
Жасырын инфляцияның ашыққа шығуы
Қолдан тежелген инфляция ашық сипатқа өтті. Бұл көп жылдар бойы қордаланған теңгерімсіздіктің заңды нәтижесі болды.
Алғашқы кезеңде кейбір балама ұсыныстар болды: өндірісті қаржыландыру арқылы өсіруді ынталандыру немесе нарыққа біртіндеп көшу. Алайда аса жоғары инфляция, әлсіреген қаржы жүйесі және бұрынғы кеңестік нарықтың ыдырауы жағдайында мұндай стратегиялар экономикалық күйреу қаупін күшейтетін. Бұрынғы шаруашылық байланыстар үзілді, ал басқа нарықтарға отандық тауарлармен шығу мүмкіндігі шектеулі болды.
Ұлттық саясаттың қалыптасуы және салдары
Сом аймағында болған және Ресейдің экономикалық саясатына тәуелді Қазақстан өз валютасын енгізуге дейін бұл стратегияны қабылдауға мәжбүр болды. Қазақстан өз реформасын және дербес экономикалық саясатын ұлттық валютаны енгізгеннен кейін, 1994 жылдан бастап қана жүйелі түрде жүргізе бастады. Осы кезеңнен бастап Үкімет пен Ұлттық банктің саясаты белгілі бір дәйектілік пен болжамдылыққа ие болды.
Өкінішке қарай, 1992 жылғы мамырда бастапқы стратегиядан бас тарту кейінгі жылдары инфляцияның шарықтауына, өндірістің құлдырауына және халықтың өмір сүру деңгейінің жылдам төмендеуіне алып келді. Реформа жылдары инфляция деңгейі 13 250 есеге дейін өсті, өндіріс 1991 жылғы деңгейдің шамамен 50 пайызына дейін төмендеді, ал өмір сүру деңгейі төрт есеге құлдырады.
Нарықтық экономиканы құрудағы атқарылған негізгі жұмыстар
Либерализация және салық реформасы
- Тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің бағалары және тарифтері ырықтандырылды.
- Сыртқы экономикалық қызмет едәуір ырықтандырылды: тарифтік емес шектеулер қысқартылып, экспортқа шығарылатын кейбір өнімдерге кеден баждары алынып тасталды.
- 1995 жылғы 1 шілдеден бастап жаңа салық заңнамасы енгізіліп, салық түрлері 45-тен 11-ге дейін қысқартылды.
Жекешелендіру және институттар
- Институционалдық өзгерістер жүргізілді: 1992–1995 жылдары 16 мың мемлекеттік кәсіпорын жекешелендірілді, оның ішінде экспорттық сектордағы ірі кәсіпорындар да болды.
- Шаруашылық субъектілерінің 80%-дан астамы жекеменшікте қалыптасты; мемлекет үлесі шамамен 15,5% деңгейінде қалды.
- Ұлттық банк заңға сәйкес тәуелсіз институт ретінде нығайтылды.
Нарық инфрақұрылымы мен құқықтық база
Банк жүйесі: 100-ден астам екінші деңгейлі банк жұмыс істеді; олардың бір бөлігі жеке меншікте, көпшілігі акционерлік құрылымда, ал бірқатары шетелдік банктер болды.
Қаржылық институттар: инвестициялық және сақтандыру компаниялары, зейнетақы және өзге қорлар сияқты банкке жатпайтын ұйымдар құрыла бастады.
Биржалар: банкаралық валюта-қаржылық биржа және бірнеше тауар биржалары нарықтық экономиканың тұрақты белгілері ретінде қалыптасты.
Нарықтық экономиканы және оны мемлекеттік реттеуді қамтамасыз ететін құқықтық база қалыптастырылды және үнемі жетілдіріліп келеді. Жалпы алғанда, Қазақстанның қазіргі экономикасы нарықтық жүйеге айқын ұқсайды; жоспарлы экономикаға қайту жолы жоқ.
Құрылымдық өзгерістердің негізгі бағыттары
Нарықтық экономикаға өту барысында төмендегі бағыттар бойынша құрылымдық өзгерістер жүргізілді:
Меншік қатынастары
- Мемлекет меншігіндегі өнеркәсіп орындары мен ауыл шаруашылық бірлестіктерін жекеменшікке беру.
- Жеке кәсіпкерлікті дамыту.
Өнеркәсіп және технология
- Экономика құрылымында, әсіресе өңдеуші өнеркәсіптің үлесін арттыру.
- Өнімділікті арттыру және жаңа техника мен технологияларды енгізу үшін шетел инвестициясын тарту.
- Ғылыми-техникалық революция (ҒТР) нәтижелерін экономиканың барлық саласында кеңінен пайдалану.
Бәсекеге қабілеттілік
- Отандық тауарлардың сапасын жақсарту арқылы әлемдік нарықтағы бәсекеге қабілеттілігін арттыру.
- Қажетсіз немесе тиімсіз салаларды өзге салалармен алмастыру, шағын және орта кәсіпорындар санын көбейту.
Әлемдік экономикаға ықпалдасу
- Әлемдік шаруашылыққа интеграциялану: халықаралық еңбек бөлінісіне қатысу және сыртқы сауда құрылымын жаңарту.
- Экспортта тек шикізатқа емес, дайын өнімге де басымдық беру.
Қорытынды
Қазақстанның нарықтық экономикаға өтуі кең ауқымды реформаларды, институционалдық қайта құруды және терең құрылымдық өзгерістерді талап етті. Бұл процесс дағдарыспен, инфляциямен және өндірістің төмендеуімен қатар жүрсе де, нәтижесінде нарықтық инфрақұрылым, құқықтық негіз және жеке сектордың басымдығы қалыптасты. Ендігі міндет — сапалы өсімге, өндірістің жаңаруына және әлемдік экономикада бәсекеге қабілетті орнығуға бағытталған реформаларды тұрақты жалғастыру.