Кеннеди өлінің алғашқы күнінен бастап кінәлі кім
АҚШ президенттеріне жасалған қастандықтар: жалпы көрініс
Құрама Штаттар тарихында президенттердің өміріне жасалған қастандықтар аз емес. 130 жыл ішінде президенттерге сегіз рет қастандық жасалған деп есептеледі. Оның төртеуі жүзеге асып, президенттер қаза тапты: Авраам Линкольн, Джеймс Гарфильд, Уильям Маккинли және Джон Ф. Кеннеди. Ал төртеуі жүзеге аспады: Эндрю Джексон, Теодор Рузвельт, Франклин Д. Рузвельт және Гарри С. Трумэн.
Қайғылы оқиғалардың ішінде Авраам Линкольннің өлімі ерекше салдарға әкелді: сол кезеңдегі көптеген саяси және әлеуметтік мәселелер Линкольн басқаруы кезінде оң шешімін табуы мүмкін еді. Ал Джон Кеннедидің өлімі бүгінгі күнге дейін тарихи маңызы кемімеген, қоғамда кең талқыланатын оқиға болып отыр.
1963 жылғы 22 қараша: Далластағы күннің хроникасы
1963 жылғы 22 қараша күні сағат 11:35-те Даллас әуежайына АҚШ әскери-әуе күштерінің №2 ұшағы қонды. Онда вице-президент Линдон Джонсон болған. Бес минуттан соң әуежайға №1 ұшақ қонып, 45 жастағы президент Джон Кеннедиді жеткізді. Президент пен вице-президенттің бөлек ұшу себебі түсінікті: тосын жағдай орын алса, мемлекет бір мезетте екі негізгі тұлғасын жоғалтпауға тиіс.
Сапардың саяси мәні
Кеннедидің Техасқа сапарының басты мақсаты — 1964 жылғы сайлау қарсаңында оңтүстік штаттардағы беделін күшейту. 1960 жылғы сайлауда Техаста Никсоннан аз ғана айырмашылықпен ұтылып қала жаздауы бұл өңірдің маңызын арттырған еді.
Кортеждің қозғалысы
Жергілікті уақытпен 11:50-де президент кортежі әуежайдан қалаға бет алды. Кеннеди жұбайымен артқы орында отырды, ал алдыңғы бөлікте құпия қызметтің екі агенті болды.
Кортеж қаланың сауда аймағы саналатын Мэйн-Стрит бойымен жүріп өтті. Қарсы алушылар саны барған сайын көбейді. Мэйн-Стриттің соңында колонна оңға бұрылып, Хьюстон-Стритке түсті. Алда Хьюстон-Стрит пен Эльм-Стрит тоғысатын тұста жеті қабатты ғимарат орналасқан еді.
Атыс сәті
Президент көлігі Эльм-Стритке бұрылған кезде жақын маңдағы бір ғимараттың сағаты 12:30-ды көрсетіп тұрған. Көп ұзамай атыс дауысы естілді. Кейін куәгерлер оқтың кітап қоймасы жақтан атылғанын мәлімдеді. Джон Кеннеди мойнынан және басынан ауыр жараланды. Куәгер-фотографтардың бірі президенттің басынан қан атқылағанын айтқан.
Президент Парклэнд ауруханасына жеткізілді. Сағат 13:34-те Джон Фицджеральд Кеннеди алған жарақатынан қайтыс болды. Сағат 13:36-да Вашингтон Кеннедидің қазасын ресми түрде растады.
Күдіктілер және биліктің әрекеті
Полиция жасы шамамен 30-дардағы адам болуы мүмкін деген болжаммен іздеу жариялады. Көп ұзамай бірнеше қарулы адам ұсталды. Ал вице-президент Линдон Джонсон автоматты түрде президент міндетін қабылдады. Сағат 20:00-де Ли Харви Освальд ресми түрде басты күдікті ретінде жарияланды.
Ли Харви Освальд: тұлға және даулар
Кеннеди қаза тапқан алғашқы күннен-ақ қоғамды бір сұрақ мазалады: «Кінәлі кім?» Бұл сауалға бүгінге дейін барша күмәнді сейілтетін толық жауап табылған жоқ. Ең сорақысы — ресми түрде айыпталған Освальдтың өзі де тергеу аяқталмай жатып қаза тапты.
Освальдтың өмірбаянындағы негізгі тұстар
- Мектептен кейін теңіз жаяу әскер корпусына ерікті болып кірді, бірақ әскери өмір көңілінен шықпады.
- Кейін Кеңес Одағына кетуді таңдады және құжаттардың бірінде өзін коммунист деп атап, коммунистік елде тұрғысы келетінін жазған.
- Тінту барысында коммунистік әдебиет табылғаны айтылады.
- АҚШ-қа оралғаннан кейін бірқатар солшыл ұйымдармен байланыста болған; Нью-Йорктегі Кубаға қатысты «әділ саясатты» қолдаған топпен араласқаны да аталады.
- Жаңа Орлеанда солшыл ұйымның бөлімшесін ашуға талпынған.
Соған қарамастан, көптеген адамдар Освальдты «американдық шпион» деп те айыптады. Мұндай пікірдің тууына Освальд пен Федералдық тергеу бюросы (ФТБ) арасында байланыс болғаны туралы әңгімелер себеп болды.
Күмәннің өзегі
1963 жылғы қарашада жұртшылықтың көкейінде екі өткір сауал тұрды: тәжірибелі құпия қызмет қалайша осындай өрескел қателікке жол берді және қылмысқа қатысты жалғыз басты күдікті неге еш түсініктеме бермей тұрып көпшіліктің көзінше өлтірілді? Бұл сұрақтар әлем қоғамын, ең алдымен америкалықтарды толғандырды.
Уоррен комиссиясы: ресми қорытынды
1963 жылғы 29 қарашада президент Джонсонның бұйрығымен президент Кеннедидің өлімінің себептерін тергеу үшін арнайы комиссия құрылды. Жеті адамнан тұратын бұл комиссияға төраға ретінде Эрл Уоррен тағайындалды. Комиссия жұмысы 10 айға созылды.
Есеп және шешім
1964 жылғы 24 қыркүйекте Уоррен комиссиясы 552 куәгерден жауап алу арқылы әзірленген көлемді баяндамасын Ақ үйге ұсынды. Қорытынды бойынша, президент Кеннедидің өліміне себепкер болған қастандықты Ли Харви Освальд жасаған. Комиссия бұл әрекет қандай да бір топтың ұйымдастыруы емес, Освальдтың жеке әрекеті деген тұжырымға келді.
Ресми дерек осылай болғанымен, АҚШ-та көптеген адам тергеу толық әрі әділ жүргізілмеді деп есептеді. Уоррен комиссиясының 27 томдық баяндамасы көпшілікті қанағаттандырмады. Батыста, соның ішінде АҚШ-та, Кеннедидің жұмбақ өлімі әлі шешімін таппағаны туралы мақалалар мен зерттеулер жарияланды. Бірқатар авторлар бұл қылмыс жеке адамның ісі емес, ірі топтың әрекеті деген пікір айтты.
Ресми нұсқадан тыс болжамдар: «неге өлтірілді?»
АҚШ үкіметі ресми нұсқадан өзге мәліметтерді жалған деп санап, ұзақ уақыт бойы жоққа шығарып келді. Дегенмен, уақыт өтсе де, Кеннеди өлімінің себептері толық ашылмай, көмескі күйінде қалды — және бұл құпия енді ешқашан толық анықталмауы да мүмкін.
«Кім өлтірді?» және «неге өлтірілді?»
«Президентті кім өлтірді?» деген сұраққа нақты жауап табылмауы мүмкін. Бірақ «Кеннеди неге өлтірілді?» деген сұраққа жауап іздеу ауқымдырақ. Кейбір пайымдаулар «ғасыр өлімінің» бірнеше себебі болуы ықтимал дейді.
Мұндай болжамдардың бір бағыты АҚШ-тағы ықпалды топтар арасындағы ашық бәсекелестікке тіреледі: бай әрі ықпалды адамдар мүддесі тоғысқанда, салдары да ауыр болуы мүмкін деген ой айтылады. Кей пікірлерге сүйенсек, Уолл-Стритпен байланысы бар қаржы топтарына жақын саналса да, Кеннеди басқа монополистік топтарды толық қанағаттандыра алмаған, ал оның кей шешімдері бір топқа жол ашып, екінші бір топқа кедергі келтірген.
Джек Руби: құпияны қоюлатқан тұлға
Ресми мәлімет бойынша Освальд президент өліміне тікелей кінәлі деп танылды. Алайда бұл оқиғада тағы бір есім ерекше аталады: Джек Рубенштейн, көпке Джек Руби деген атпен таныс. Ол Освальдты өлтіру арқылы осы істің жұмбағын одан әрі күрделендіріп жіберді.
Освальдтың өлтірілуі
Руби Освальдты Кеннеди өлімінен екі күн өткен соң — 1963 жылғы 24 қараша күні сағат 11:24-те Даллас полиция түрмесінің жертөлесінде, оны аймақтық түрмеге алып бара жатқан сәтте атып өлтірді. Руби өз әрекетін президент үшін және бүкіл халық үшін «кек алу» деп түсіндірген.
Освальд пен Рубидің арасында қандай байланыс болды? Әлде Руби тергеуге кедергі жасағысы келді ме? Бұл сұрақ та бүгінге дейін толық шешімін тапқан жоқ.
Аяқталмаған түйін
Кеннеди ісі — ресми қорытындысы бар, бірақ қоғамдық санадан өшпейтін күмәні де қатар жүретін тарих. Тергеу қаншалықты ұзақ жүрсе де, кей сұрақтардың жауабы толық табылмауы мүмкін.