Ғұн империясының билеушісі
Аттиланың (Еділ хан) дипломатиясы
Түркілердің дипломатиялық саясатты ерте дәуірден-ақ меңгергені тарихи жазбалардан белгілі. Бұл дипломатия көбіне күрделі жағдайда, қысым мен қауіп-қатер қатар жүрген ортада жүргізілді. Сол дәуірдегі ең жарқын мысалдардың бірі — әйгілі Ғұн империясының билеушісі Аттила (Еділ хан). Ол айлакер саясатшы ғана емес, келіссөз арқылы нәтижеге жететін көреген мәмілегер ретінде де ерекшеленеді.
Түйін: Аттила күш қолдануды соңғы амал ретінде қарастырып, жиі жағдайда талапты келіссөз арқылы орындатуға ұмтылды; ал қарсы тарап шартты бұзғанда — әскери қысыммен жауап берді.
Есімнің таралуы және тарихи контекст
Тарихта «Аттила» атауы латын тіліндегі қолданыс арқылы орнықты, өйткені Рим империясының мемлекеттік тілі латын тілі еді. Дегенмен, оның есімі әр халықта әртүрлі аталады: герман тайпалары тілінде Еңіл (Etzel), дат тілінде Артала, испан тілінде Атила (Attila), қытай деректерінде Әтил, ал қазақ және басқа түркі халықтарында Еділ деп аталады.
«Еділ» атауының түбірі Волга өзенінің атауымен байланыстырылады: ғұн тілдік ортасында бұл өзен Ател, Итил, Еділ деп аталған деген мәліметтер бар.
Ерте кезең: Риммен қатынас және тәжірибе жинау
Білім және дайындық
Аттила патша әулетінен шыққандықтан, жас кезінде жақсы білім алып, бірнеше жыл Римде оқығаны айтылады. Бұл тәжірибе оның қарсыласының саяси мәдениетін, дипломатиялық тілін және келіссөз мәнерін терең түсінуіне ықпал етті.
Одақтастықтың бастауы
Ғұн–Рим қатынасы Аттила дүниеге келмей тұрып-ақ қалыптасқан. Римдіктерді вестготтардан қорғауда ғұн әскері бірнеше рет көмектескені үшін Паннония (қазіргі Венгрия) провинциясы 420 жылы Ғұн ордасына сый ретінде берілгені айтылады. Кейін астана сол жаққа көшіріліп, кей деректерде қала Еңілбург (Аттилабург) деп аталған.
425 жылы Аттиланың әскері Батыс Рим қолбасшысы Аэцийге вестготтарды талқандауда көмектесіп, Аттила жас та болса қабілетті қолбасшы ретінде көзге түсе бастайды.
434–442: Бейбіт кезең және екі Риммен тең саясат
434 жылы ғұн билеушісі Руғила қайтыс болғаннан кейін билік оның немере інілері Бледа мен Аттилаға өтеді. 434–442 жылдары Ғұндар мен Рим империялары арасында салыстырмалы түрде бейбіт қатынас сақталды. Аттила осы тұста Шығыс және Батыс Риммен қатар мәміле жүргізіп, күшейіп келе жатқан империясының мүддесін жүйелі қорғады.
Римнің тактикасы
Рим басшылары өз күшінің әлсірегенін сезіп, ғұндар мен герман тайпаларын бір-біріне айдап салу арқылы уақыт ұтуға тырысты. Әсіресе Батыс Рим армиясының едәуір бөлігі жалдамалы герман жауынгерлерінен тұрғаны бұл саясаттың қауіпті екенін көрсетті.
442–447: Талап, қысым және келіссөз мәдениеті
442 жылы римдіктер шарттарды бұзып, Ғұн империясынан қашқандарды паналатқаннан кейін Аттила Константинопольге хат жолдап, қашқындарды қайтаруды, салықты уақытында төлеуді және жаңа салық мәселесін талқылау үшін елшілер жіберуді талап етті. Талап орындалмаған соң, ғұн әскері көптеген қалаларды өзіне қаратты.
Неге ол Константинопольге кірмеді?
Деректерде Аттила астанаға жақындаса да, қалаға басып кірмей, мәселені келіссөз арқылы шешіп, тиісті алым-салықты алып кері қайтқаны айтылады. Бұл — оның стратегиялық есеппен әрекет еткенін көрсететін маңызды деталь.
447 жылы Херсонес маңындағы шайқаста Аттиланың атты әскері Рим жасақтарын күйрете жеңіп, нәтижесінде Рим тағы да ауыр шарттарға келісуге мәжбүр болды.
448–449: Елшілік, Приск және дипломатияның «ішкі механикасы»
448 жылы Аттила Константинопольге Едикон (Едіге) бастаған елшілерді жібереді. Едикон — белгілі қолбасшы, дипломат, ғұн ордасындағы ықпалды тұлғалардың бірі әрі Аттиланың туысы ретінде сипатталады. Сол сапармен Рим тарапынан Ғұн ордасына елшілік келеді, олардың арасында тарихшы Приск болған.
Приск дерегінің мәні
Приск жазбалары ғұндар мен Аттила туралы аса құнды естелік саналады, бірақ толық сақталмаған. Кей мәліметтер кейінгі авторлар арқылы (мысалы, Иордан еңбегінде) жеткен.
Саяси қорытынды
448–449 жылдары римдік биліктің жасырын әрекеттері әшкереленіп, Аттила екі Риммен де «мәңгі достық» формуласына сенудің қиын екенін түсінеді. Осы кезеңде қарсы одақтар да құрыла бастайды.
Галлия және Италия: жорық пен келіссөздің қатар жүруі
Аттила әлсіз Рим империяларын бірден толық бағындыруды кейінге қалдырып, алдымен Еуропаның өзге бөліктеріндегі герман тайпаларын тізе бүктіруге кіріседі. Аңыз-әңгімелерде оның қол астында 500 мың әскер болды делінеді. Ол Рейннен өтіп, көптеген халықтар мен қалаларды бағындырғаны айтылады.
«Тек вестготтарды жазалаймын» деген мәлімдеме
Аттила кей қалаларға кірмей, негізгі мақсат — вестготтарды жазалау екенін жариялаған. Бұл мәлімдеме оның саяси коммуникацияны құрал ретінде қолданғанын көрсетеді: бір жағынан үрей тудырып, екінші жағынан өз жорығын «нысанаға бағытталған» етіп көрсету.
Орлеан стратегиялық маңызы бар қала ретінде ерекшеленеді: дерек бойынша, халық пен әскер бес аптадан артық қорғана алмай, ақырында қақпасын ашуға мәжбүр болған. Бұдан кейін оқиға атақты Каталаун шайқасына ұласады: Аэций вестгот, алан, франк билеушілерімен бірігіп Аттилаға қарсы әскер шығарады. Қақтығыс аса ауыр болды; вестгот королі Теодор қаза тапқаны айтылады.
Кей дерек желісінде шайқастан кейін Рим мен вестгот жасағы кейін шегініп, ғұндар басымдық танытқан. Осыдан соң Аттила келесі көктемде Италия қалаларын алуға кірісіп, алдымен Аквилеяны қоршаудан кейін алғаны айтылады.
Римге кірмеу — саяси қадам
Рим басшылары бар талапты орындауға дайын болған тұста да Аттила «қасиетті Рим қаласына» кірмегені баяндалады. Бұл шешім оның символдық кеңістікті де есепке алғанын, ал дипломатиялық қысымның кейде әскери жеңістен де тиімді болатынын аңғартады.
Мұрагерлік, кеңес және соңғы жылдар
452 жылы Аттила Дунай бойындағы орда орталығына (деректерде Этзелбург, яғни Еділқала) салтанатпен оралады. Кеңесшілері келесі жорықты Шығыс Римге бағыттауды ұсынады. Әсіресе үлкен ұлы Эллақ бұл жоспарды қолдаған: ол Еділ–Жайық пен Днестрге дейінгі аумақты билеген, қабілетті қолбасшы ретінде сипатталады.
Осы уақытта Аттила бургундия ханшайымы Идилкаға ғашық болып, 453 жылы оған үйленген соң кенеттен қайтыс болады. Зерттеушілер өлім жылын кейде 453, кейде 454 деп көрсетеді. Оның артында бірнеше ұлы қалғаны айтылады: Эллақ, Денгизик (Теңіз), Емназар, Ұзынтұра, Өте Есқалма, Ернақ (Ирнақ) және тағы басқалары жөнінде деректерде әрқилы мәлімет кездеседі.
Маргус келісімі: дипломатияның нақты формуласы
Руғила қайтыс болғаннан кейін аяқталмай қалған келіссөздер Аттила билікке келген тұста жалғасын тауып, тарихта Маргус келісімі деген атпен қалған. Маргус қаласы Шығыс Римнің Иллирия аймағында, Мораваның Дунайға құяр тұсында орналасқан деп көрсетіледі. Келісім 434 жылдың соңы мен 435 жылдың басына сәйкес келеді.
Келісімнің негізгі шарттары
- Екі жақ қашқындарды толық қайтарып береді және жасырмайды.
- Екі ел арасында тең дәрежелі сауда жүргізіледі; саудагерлер шекарадан кедергісіз өтеді.
- Шығыс Рим ғұн ордасына жыл сайын 700 фунт алтын төлейді.
Келісім орындалмай, созбалаңға түскен тұстарда Аттила қысым көрсетіп, Иллирия мен Фракияның бірқатар жерін алып, кейін Одесса (кейінгі атауларда Варна) маңында елшілерді қабылдағаны айтылады. 447 жылғы жеңістен соң Шығыс Рим үшін жаңа талаптар одан да ауырлайды: біржолғы өтем ретінде көп алтын төлеу және жылдық салықты бірнеше есе арттыру міндеттеледі.
Қастандықтар және қарсы барлау: Едігенің рөлі
Деректерде Шығыс Рим императоры Феодосий II Аттиланы өлтіруге бірнеше рет әрекеттенгені айтылады. Сол әрекеттердің бірінде Константинопольдегі ықпалды тұлғалар Ғұн ордасының елшісі Едігені сатып алмақ болады. Алайда Едіге сыйлықты алып, жоспарды Аттилаға жеткізіп, қастандықтың бетін ашқан делінеді.
Дипломатияның «қатаң тілі»
448 жылғы келіссөздер аясында Дунай бойындағы ғұн иеліктерінде римдіктерге егін салуға тыйым салу, сондай-ақ азғырылып кеткен жауынгерлерді қайтару сияқты нақты шарттар қойылғаны баяндалады. Бұл — дипломатияның тек сөз емес, ресурстық және демографиялық қауіпсіздікке тікелей қатысты екенін көрсетеді.
Приск баяндайтын қабылдау көрінісі: протокол және бедел
Приск қалдырған (үзінді күйде жеткен) дәстүр бойынша, Константинопольден шыққан елшілік жолай Сардик қаласына тоқтап, ғұн елшілерімен бір дастарқанда отырады. Бұл жерде протокол, мәртебе және сөз мәдениетінің қаншалық маңызды екені көрінеді: әзіл ретінде айтылған орынсыз теңеу үлкен жанжалға ұласуға шақ қалады.
Ғұн ордасына келгенде Аттила елшілерді қабылдап, келісім шарттарының бұзылуын қатты сынға алады. Дипломатиялық дәстүрді бұзбауды ескерте отырып, ол қашқындар мәселесі толық шешілмейінше, елшілік жіберудің орынсыз екенін қатаң түрде жеткізеді.
Қорытынды байлам
Аттиланың дипломатиясы — әскери қуатқа сүйенген қысым ғана емес, сонымен бірге келісімнің орындалуын талап ететін тәртіп, протоколды сақтау және стратегиялық ұстам сияқты қағидаларды қамтыған күрделі жүйе.
Қысқаша түйін
- Аттила Риммен қатынаста салық, қашқын және сауда мәселелерін келісім арқылы жүйелеуге тырысты.
- Шарт бұзылғанда әскери қысым қолданылып, кейін дипломатиялық келісіммен бекітілді.
- Маргус келісімі ғұн дипломатиясының құқықтық-қаржылық өлшемдерін айқындаған негізгі құжат ретінде көрінеді.
- Едіге (Едикон) сияқты елшілердің қызметі — ғұн дипломатиясының кәсіби деңгейін танытады.
Ескерту
Берілген мәтін үзінді түрінде аяқталғандықтан, соңғы эпизодтың (қабылдау көрінісінің) жалғасы бастапқы деректе толық болуы мүмкін. Бұл нұсқада мазмұн сақталып, тілдік қателер түзетіліп, құрылым блог форматына келтірілді.