Папуастық аймақ
Әлем тілдері және тілдік ареалдар
Бұл мәтін әлем тілдері мен тілдік ареалдар туралы қысқаша реферат сипатында берілген. Негізгі назар халықтардың қоныс аударуына, жаңа дәуірдегі көші-қон үдерістеріне және олардың тілдердің аймақтық бөлінуі мен қоғамдық қызметіне ықпалына аударылады. Сонымен қатар әлемдік және аймақтық тілдердің орны, ареальді бейне және тілдердің таралу картасы туралы түсініктер қамтылады.
Көші-қон және тілдердің аймақтық жіктелуі
Халықтардың тарихи қоныс аударуы тілдердің таралуына, өзара байланысына және аймақтық жіктелуіне тікелей әсер етеді. Жаңа заманның көші-қон толқындары белгілі бір тілдердің ықпалын күшейтіп, кейбір тілдердің бұрынғы ареалынан тыс кеңеюіне, ал кейбірінің тарылуына әкелді. Осыған байланысты тілдің қоғамдық қызметі (ресми қолданыс, білім беру, мәдениет және байланыс құралы ретіндегі рөлі) аймақтық айырмашылықтарды да, жаһандық деңгейдегі тілдік үрдістерді де айқындайды.
Халықаралық байланыста кең қолданылып, бірнеше аймаққа әсер ететін тілдер.
Белгілі бір географиялық кеңістікте тарихи қалыптасқан және сол аумақта басым қолданылатын тілдер.
Ареальді бейне және тілдің қазіргі жағдайы
Тілдік ареал — тілдердің немесе тілдік құбылыстардың белгілі бір территорияда таралу аймағы. Ареальді бейне тілдің қазіргі жағдайын ғана емес, оның тарихи қалыптасқан негізгі ерекшеліктерін де көрсетеді. Бұл тұрғыда үш бағыт маңызды:
-
Ареалдағы тілдің жай-күйі: қазіргі қолданылуы, таралу тығыздығы, әлеуметтік мәртебесі және тілдік саясат ықпалы.
-
Тарихи негізгі белгілер: тілдің қалыптасуына әсер еткен көші-қон, көршілес тілдермен байланыс және мәдени ықпалдастық.
-
Ареалдан тыс таралу: белгілі бір тілдің өз «ядросынан» тыс аймақтарға кеңеюі және жаңа ортадағы бейімделуі.
Компаративистика, типология және социалингвистика сияқты бағыттар әр ареалда жинақталған деректер арқылы тілдердің құрылымдық ұқсастықтарын, айырмашылықтарын және қоғамдағы қызметін салыстырып талдайды. Бұл қатынас ареалдың лингвистикалық және жалпы мәдени құндылығымен айқындалады және тиісті оқу пәндерінің бағдарламаларында ескеріледі.
Ареалдық-типологиялық ерекшеліктер
Ареал ішінде сәйкес келетін тілдердің ең маңызды құрылымдық жақтары (дыбыстық жүйе, грамматика, сөздік құрам, сөзжасам) және ортақ типологиялық белгілер анықталады. Мұндай белгілер көршілес халықтардың ұзақ мерзімді қатынасы нәтижесінде таралуы мүмкін, сондықтан ареалдық типология тілдердің өзара ықпалдасуын түсіндіруге көмектеседі.
Негізгі тілдік ареалдар және аймақтар
Төменде әлемнің бірқатар ірі аймақтары мен тілдік кеңістіктері жинақталып берілген. Тізім тілдердің таралуын географиялық тұрғыдан топтастыруға арналған.
Еуропа және іргелес өңірлер
- Ресей және бұрынғы Кеңес Одағының Еуропалық бөлігіндегі мемлекеттер
- Батыс Еуропа
- Шығыс Еуропа
- Түркия
- Закавказье
- Таяу Шығыс (Иран, Ауғанстан)
Азия
- Орта Азия және Шығыс Түркістан
- Шығыс Азия (Қытай, Моңғолия, Корея, Жапония)
- Оңтүстік Азия (Үндістан, Пәкістан, Непал, Бутан, Мьянма, Бангладеш, Шри-Ланка, Мальдив)
- Үндіқытай және оған жақын аймақтар (Вьетнам, Лаос, Камбоджа, Тайланд, Оңтүстік Қытай)
Африка, Мұхиттық өңірлер және Америка
- Африка: Сахараның оңтүстігіне жақын аймақтар; Солтүстік Африка және Таяу Шығысқа іргелес өңірлер
- Австронезиялық аймақ: аралдық Оңтүстік-Шығыс Азия, Малайзия, Мадагаскар және Океания (Жаңа Гвинеядан басқа)
- Папуастық аймақ
- Австралия: көне тілдер
- Америка: көне тілдер
Жаңа дәуірдегі көші-қонның негізгі аумақтары
Жаңа заманғы көші-қонның маңызды бағыттары ретінде Австралия, Жаңа Зеландия және Үнді мұхиты аралдары жиі аталады. Бұл өңірлерде тілдік ахуал миграциялық ағындармен, көптілділікпен және әлеуметтік-мәдени ықпалдасумен тығыз байланысты.