Адамзат қоғамының минералды - шикізат ресурстарын пайдаланбай өмір сүруі мүмкін емес
Адамзат қоғамы минералды-шикізат ресурстарын пайдаланбай өмір сүре алмайды. Пайдалы қазбалар қалпына келтірілмейтін ресурстарға жатады, сондықтан олардың қорлары уақыт өте келе толық таусылуы мүмкін.
Қазақстанның минералды-шикізат әлеуеті
Қазақстан — минералды-шикізат базасы аса бай елдердің бірі. Әлемде өндірілетін 55 түрлі пайдалы қазбаның (оның 29-ы металдар) 39-ы Қазақстанда өндіріледі.
Салыстыру үшін: Ресейде — 49, Қытайда — 45, Австралия мен АҚШ-та — 42, Бразилияда — 41 түрлі пайдалы қазба өндіріледі.
Мұнай мен табиғи газ қорлары бойынша республика әлем елдерінің алғашқы ондығына кіреді. Сонымен қатар тас және қоңыр көмір, темір, хромит, қорғасын, мырыш, мыс, уран және сирек кездесетін металдар сияқты ресурстардың ірі қорлары бар.
Мұнай-газ өндіру: ауқымы және экологиялық тәуекел
Пайдалы қазбаларды өндіру, қайта өңдеу және байыту үдерістерінің ішінде литосфераға және жалпы қоршаған ортаға ең күшті ықпалдың бірі мұнай мен табиғи газды өндірумен байланысты.
Кен орындары мен қорлар
Республика аумағында 197 мұнай-газ кен орны ашылған. Олардың ішінде: 102 — мұнай, 29 — газ конденсаты, 30 — мұнай-газ конденсаты, 6 — мұнай-газ, 11 — газ конденсаты және 12 — газ кен орны.
Мұнайдың ашылған кен қорлары шамамен 3 млрд тонна, ал газдың анықталған қорлары 3 трлн м³ көлемін құрайды.
Аймақтық шоғырлану
Мұнай мен газ өндірудің негізгі бөлігі Батыс Қазақстанда жүзеге асырылады: мұнайдың 90,4%-ы және газ конденсатының 100%-ы осы өңірде өндіріледі.
Бұл өңір ел аумағындағы ластануы жоғары және экологиялық жағдайы күрделі аудандардың қатарына жатады.
Өндіріс қарқыны туралы ескерту
Мұнай өндіру саласының стратегиялық маңызы жоғары. 2030 жылға қарай мұнай өндіруді жылына 150 млн тоннаға дейін жеткізу туралы болжамдар экологиялық жүктеменің де артуы мүмкін екенін көрсетеді.
Тау-кен өндірісінің кең ауқымды әсері
Тас және қоңыр көмір өндірудің де экологиялық салдары бар. Қоршаған ортаның экологиялық жағдайына теріс әсер ететін отын ресурстарының басқа түрлерінің ішінде уран рудаларының ірі кен орындарын да атап өткен жөн.
Өңдеу мен игерудің негізгі көздері
Темір, марганец, хром, қорғасын, мырыш, мыс рудаларын, алтынды, фосфориттерді, құрылыс тастарын және минералды шикізаттың басқа да түрлерін өндірумен әрі өңдеумен байланысты көптеген рудниктер мен карьерлер табиғи ортаға жағымсыз әсер етеді. Бұл жағдайлар ландшафттың литогендік ортасын қорғауға арналған тиімді шараларды талап етеді.
Жер бедері және геодинамика
Тау-кен өндірісі рельефтің өзгеруімен, карьерлердің, жарлардың, террикондардың пайда болуымен және тау жыныстарының опырылуымен көрінеді. Жер қойнауын қорғау шаралары рельеф пішіндерін сақтау мен геодинамикалық үдерістердің зиянды көріністерін азайтуды да қамтуы тиіс.
Топырақ, су, ауа және биоалуантүрлілік
Пайдалы қазбаларды өндіру топыраққа, атмосфераға, су қоймалары мен жер асты суларының су режиміне әсер етеді. Сонымен бірге өсімдіктер мен жануарлардың тіршілік ету жағдайы түбегейлі өзгеруі мүмкін.
Геохимиялық өзгерістер және техногендік аномалиялар
Кен орындарын игеру ландшафттардың геохимиялық жағдайына тікелей ықпал етіп, техногендік аномалиялардың қалыптасуына әкелуі мүмкін.
Негізгі мәселе: ресурсты толық алмау және қалдық көлемі
Өндіру және қайта өңдеу барысында пайдалы қазбаларды толық алмау — минералды-шикізат ресурстарын пайдаланудағы басты кемшіліктердің бірі.
Технологиялық тиімділіктің төмендігі
Технологиялық дамудың жеткіліксіздігі салдарынан түсті металлургияда рудаларды байыту кезінде алынған шикізаттың тек 10–20%-ы ғана пайдаланылып, 80–90%-ы қалдық ретінде сыртқа тасталатыны белгілі.
Бұл қалдықтар көбіне химиялық реагенттер сіңген ұсақталған тау жыныстары түрінде болады.
Қосалқы компоненттердің құны
Руданың негізгі компоненттерін бөліп алу кезінде қосалқы компоненттер жиі ысырап болады немесе су мен жел эрозиясы арқылы жоғалады. Көп жағдайда қосалқы пайдалы компоненттердің жалпы құны негізгі өнімнің құнынан да жоғары болуы мүмкін.
Балқыту мен байыту кезіндегі шығын
Концентраттарды балқыту барысында материалдың едәуір бөлігі шлакқа айналады. Байыту фабрикаларында өңдеу үдерісі де минералды шикізатты көп қажет етеді.
Өндірістік қалдықтарды қайта пайдалану экологиялық және технологиялық қиындықтармен қатар жүреді әрі әрдайым мүмкін бола бермейді. Соның салдарынан қалпына келмейтін табиғи ресурстар елеулі шығынға ұшырайды.
Бағыт: қалдықсыз немесе қалдығы аз өндіріс
Қалдықсыз немесе қалдығы аз өндірісті дамыту жер қойнауы байлықтарын неғұрлым толық пайдалануға және қоршаған ортаны қорғауға мүмкіндік береді.
Рационалды пайдалану және қорғау: басым бағыттар
Жер қойнауын қорғау — минералды шикізатты рудалы және рудасыз пайдалы қазбалар түрінде мүмкіндігінше толық айырып алуға бағытталған шаралар жүйесі. Шығын неғұрлым азайған сайын, соғұрлым көп ресурс болашақ ұрпақтың қажеттіліктері үшін жер қойнауында сақталады.
Негізгі басымдықтар
- Пайдалы қазбаларды өндіру технологияларын жетілдіру.
- Бос және өңделген жыныстарды пайдалану арқылы кен орындарын кешенді түрде игеру.
- Кен орындарын үнемдеп пайдалану және олардың қызмет ету мерзімін ұзартуға ұмтылу.
- Қажет болған жағдайда сирек кездесетін минералды шикізаттарды баламалы материалдармен алмастыру.
- Тау-кен жұмыстары аяқталған аумақтарды кеңінен рекультивациялау.
Құқықтық реттеу
Жер қойнауын пайдалану мен қорғаудың тәртібі мен мазмұнын реттейтін, оларды рационалды әрі кешенді пайдалануға және экологиялық зардаптың алдын алуға бағытталған құқықтық нормалар бар.
Негізгі құжат
Табиғатты қорғау аясындағы тау-кен игеру қызметі Қазақстан Республикасының «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» заңымен реттеледі.