Тәуке ханның тәуелсіз саясаты туралы қазақша реферат
Тәуке хан билікке келген кезеңде Қазақ хандығы ішкі алауыздық пен сыртқы қысымның қатар күшейген шағын бастан өткерді. Ол ішкі тартысты тоқтатып, ел бірлігін нығайтуды басты мақсат етті. Сыртқы саясатта Сыр бойындағы қалаларды хандық құрамында сақтап қалу, сондай-ақ оңтүстік-шығыстан жиі төнген жоңғар шапқыншылығына қарсы тұру күн тәртібінен түскен жоқ.
Негізгі ой
Сыртқы қауіп-қатер мен ішкі бытыраңқылықты еңсеру қажеттілігі Тәуке хан тұсында мемлекеттік басқаруды күшейтіп, құқықтық жүйені біріздендіруге алып келді.
Жеті Жарғы: бірлік пен тәртіпке бастайтын құқықтық негіз
Сыртқы шапқыншылықтан қорғану және хандық ішіндегі бытыраңқылықты жою қажеттілігі Жеті Жарғы заңдарының қабылдануына ықпал етті. Бұл заң жобасы сол кезеңдегі қазақ қоғамының талаптарына жауап беру үшін бұрыннан бар құқықтық нормаларды жүйелеп, маңызды өзгерістер мен толықтырулар енгізу арқылы қалыптасты.
Тәуке хан халық арасындағы беделді билермен кеңесе отырып қабылдаған Жеті Жарғы қазақ қауымының әлеуметтік-экономикалық және құқықтық қатынастарын реттеуге бағытталды. Орыс жазбаларында бұл ереже көбіне «Тәуке хан заңдары» деп аталады.
Жинақтың сақталуы
Жеті Жарғы толық күйінде бізге жеткен жоқ. Оның кейбір баптары XIX ғасырдың алғашқы жартысында орыс ғалымдары жазып алған үзінділер арқылы сақталған.
Екі негізгі нұсқа
- 1820 — Г. Спасский жариялаған нұсқа (11 үзінді).
- А. И. Левшин еңбегіндегі нұсқа (34 үзінді).
Екі нұсқа да баптарға жүйелі түрде бөлінбеген күйде жеткен.
Билер институты және басқару жүйесінің күшеюі
Тәуке хан Жеті Жарғы арқылы ішкі тартысты әлсірету үшін ел басқару мен заң шығару тетіктерін билердің ықпалына көбірек сүйеп, ұсақ хандар мен сұлтандардың саяси салмағын тежеуге ұмтылды. Осы кезеңде Хан кеңесі мен Билер кеңесі мемлекеттік тұрақты құрылым ретінде орнықты.
Үш жүздің бас билері
Ұлы жүз
Төле би
Орта жүз
Қазыбек би
Кіші жүз
Әйтеке би
Жыл сайын Күлтөбеде (Ташкент маңы) үш жүздің басын қосатын құрылтай шақырылып отыруы тиіс болды.
Жеті Жарғыда ел дауын шешудегі билер кеңесінің құқығын сақтау мен қорғау ерекше қадағаланды. Заң баптары мүмкіндігінше нақты тұжырымдалғаны байқалады.
Жеті Жарғының негізгі нормалары: қылмыс, құн және қоғамдық тәртіп
Кісі өлтіру және құн төлеу
Кісі өлтіргендер үшін «қанға қан, жанға жан» қағидасы сақталды. Дегенмен кейбір жағдайларда өлім жазасын соттың келісімімен құн төлеумен алмастыруға мүмкіндік берілді. Бұл бап заңның тарихи прогрестік сипатын көрсетеді.
Құн мөлшері
- Ердің құны — 1000 қой (немесе 200 жылқы, 100 түйе).
- Әйел үшін жарты құн — 500 қой (немесе 100 жылқы, 50 түйе).
Құн қылмыскердің өзінен немесе оның руластары есебінен өндірілген.
Дене жарақаты үшін өтем
Денеге зақым келтірген жағдайда да құн төлеу қарастырылды. Мысалы, бас бармақ сындырылса — 100 қой, шынашақ үшін — 20 қой көлемінде өтем белгіленген.
Сұлтан мен қожаны өлтірген адам олардың туыстарына жеті адамның құнын төлейді.
Әйел құқығы және отбасы тәртібі
Әйелдер құқығына қатысты нормаларда шариғат ережелерінің ықпалы айқын. Егер әйел күйеуін өлтірсе, өлім жазасына кесіледі және бұл жаза құн төлеумен алмастырылмайды. Сотта бір ер куәгердің орнына екі әйел куәгер жүреді.
Қыз-келіншекті зорлау немесе алып қашу өлім жазасымен теңестірілді, өйткені мұндай әрекеттер руаралық араздықты күшейтіп, жесір дауын өршітетін. Кейбір жағдайда қылмыскердің жәбірленуші қызға үйленуі және қалыңмал төлеуі өлім жазасынан құтқарған.
Әке билігі, құлдар және әлеуметтік тәртіп
Жеті Жарғыда отбасындағы әкенің билігі бекітілді: ол отбасының шешімдеріне ықпал ететін негізгі тұлға саналды. Әкесінің келісімінсіз отбасы мүшелерінің маңызды шешім қабылдауы құпталмады.
Ата-анасына қол көтеріп, тіл тигізген баланы көпшілік алдында масқаралау және жазалау түрлері көрсетілген. Аңдаусызда баласын өлтіргені үшін ата-ана жазаға тартылмайды, ал некесіз туған баласын әдейі өлтірген әйел өлім жазасына кесіледі.
Құлдардың иелері олардың өміріне жауапты қожайын ретінде қарастырылды. Қазақ қауымындағы құлдар көбіне тұтқындар мен жетім балалардан құралған.
Ұрлық, барымта және қоғамдық міндеттер
Мал-мүлік ұрлығы қатаң жазаланды: ұрлығы дәлелденген адам алғанын тоғыз есе етіп қайтаруға тиіс болды. «Тоғыз айып» бас тоғыз (түйе бастатқан), орта тоғыз (ат бастатқан), аяқ тоғыз (өгіз бастатқан) түрінде көрсетілген.
Егер айыпты құн төлеуден жалтарса, билер соты немесе ру басыларының келісімімен барымта жасауға, яғни айыпталушының малын айдап әкетуге жол берілген.
Өзін-өзі өлтіргендерді бөлек жерге жерлеу тәртібі болған. Жеті атадан аспай үйленуге өлім жазасы кесілген. Құдайға тіл тигізу жеті адамның куәлігімен дәлелденсе, таспен ұрып өлтіру жазасы қолданылған. Христиан дінін қабылдағандарды мал-мүлкінен айыру қарастырылған.
Жауынгерлік заманда әрбір соғысқа жарамды еркектің бес қаруының болмауы да айып саналатын. Сонымен қатар әр қазақ түтіні ханның, бидің жасағы мен шабарманын жазда да, қыста да қабылдап, ат-көлік және азық-түлікпен қамтамасыз етуге міндетті болған.
Жеті Жарғыда мал-мүлікке таңба салу тәртібі және салық түрлері (аманаттық салық, ру басыларының борышын өтеу, хандық билікке тиесілі алымдар, қару-жарақ міндеті) белгіленді. Бұл заңдар қылмыстық, азаматтық және басқару салаларын қамтып, діннің орны мен тұрмыс реттеу мәселелеріне де назар аударды.
Тәуке ханның сыртқы саясаты: мәміле, сауда және қауіпсіздік
Тәуке хан ішкі мәселелермен шектелмей, сыртқы саясатта да көрші елдермен бейбіт байланыс орнатуға ұмтылды. Ол Ресеймен ұзақ уақыт үзіліп қалған дипломатиялық және сауда қатынастарын жаңғыртуға күш салды, сондай-ақ Бұхар және Хиуа хандықтарымен бейбіт қарым-қатынасты сақтауды назардан тыс қалдырмады.
Ресеймен елшіліктер алмасуы
1687 жылы Тәшім бастаған елшілік жіберіліп, мақсат ретінде бұрынғы сауда байланысын қалпына келтіру көзделді. 1683–1686 жылдары аралығында Ресейге бес елшілік аттандырылғанымен, олардың кейбірі шекарадағы тонаушылық қақтығыстары салдарынан нәтижесіз болды.
Сауда келіссөзімен келген Сары мен Келдей мырзалардың тұтқындалуы жағдайды ушықтырды. 1690 жылы Қабай елшілігі оларды босатуды талап етті, бірақ ішкі оппозициялық топтардың шекараға шабуылдары қатынасты шиеленістіріп, елшілік нәтиже бермеді.
1691–1694: талап пен келісім
1691 жылы Тұманшы мен Қабай бастаған елшілік I Петрге Тәуке ханның хатын тапсырып, тұтқындарды босатуды тағы талап етті. Ресей талабы орындамағандықтан, қазақ билеушілері арасында алауыздық күшейіп, Түрке би бастаған топ қатынастарды одан әрі шиеленістірді.
Соған қарамастан Тәуке хан 1694 жылы Тайқоңыр Құлтабай бастаған елшілікті жіберіп, бейбіт қатынасты сақтауды және тұтқындарды қайтаруды көздеді. Сол жылы Тобыл әкімшілігі Келдей мырзаны сый-сияпатпен босатады, ал Сары мырза бұл аралықта қайтыс болып кеткен еді.
Бейбіт бағыттың мәні
Тәуке ханның Ресеймен бейбіт мәмілеге ұмтылуын «бағыну» ұғымымен теңестіру тарихи шындықты бұрмалайды. Оның мақсаты — сауда жолдарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету, ел тыныштығын сақтау және сыртқы қауіпке қарсы саяси тепе-теңдік орнату болды.
Ресей де өз тарапынан Қазақ Ордасына елшіліктер жіберіп отырды: 1692 жылы Андрей Неприпасов пен Василий Кобяков, 1694 жылы Түркістанға Федор Скибин мен Матвей Трошин келді. 1715 жылы Бухгольц экспедициясы Шығыс Қазақстан мен Алтайға, 1716 жылы Белоусов бастаған елшілік қазақ жеріне жіберілді. Бұл миссиялардың мақсаты — жоңғарлармен қатынас, әскери әлеует, Орта Азия хандықтарының бағыты және ішкі ахуал туралы мәлімет жинау еді.
Жоңғар қаупі және әскери-саяси сынақ
Қазақ хандығының шығысында орналасқан жоңғар мемлекетінде Севан-Рабтанның (1697–1727) билікке келуі қазақ-жоңғар қатынастарын одан әрі шиеленістірді. Осы кезеңнен бастап жоңғарлардың қазақ даласына шапқыншылығы күшейе түсті.
1698 жылы Севан-Рабтан Қытай императорына жазған хатында соғыстың басталуына қазақтарды кінәлап, Тәуке хан қалмақ ханы Аюкенің ұзатылып бара жатқан қызының керуеніне шабуыл жасады деп көрсетеді. Алайда бұл император алдында ақталуға бағытталған сылтау ретінде бағаланады.
Одақтасу және қақтығыстар
Тәуке хан тұсында қырғыздар мен қазақтардың одағы жоңғар шапқыншылығына белгілі бір деңгейде тосқауыл болды. Бұл одаққа қарақалпақтардың бір бөлігі де қосылған.
1698, 1711–1712, 1714, 1717–1718 жылдары жоңғарлармен елеулі қақтығыстар орын алды. Қазақ жасақтары бірнеше рет жеңіске жеткенімен, жоңғарлар қазақ жерін толықтай босатпады. Бұған хандық ішіндегі алауыздық та әсер етті.
Аягөз шайқасы (1718) және алауыздықтың салдары
1718 жылдың көктемінде Аягөз өзені бойындағы қазақ-жоңғар шайқасында қазақ жасағы жеңіліске ұшырады. Сол оқиғаның куәсі болған Қаз дауысты Құтты биден естіген дерекке сүйенген орыс елшісі Брянцев жеңілістің басты себебін Әбілқайыр мен Қайып сұлтанның соғыс қимылдарын келісіп жүргізбеуімен түсіндіреді.
Тәуке ханнан кейінгі кезең: орталық биліктің әлсіреуі
1718 жылы Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін таққа отырған Болат хан ел бірлігін бұрынғы деңгейде ұстап тұра алмады. Нәтижесінде Қазақ хандығы саяси тұрғыдан бөлшектеніп, әр жүз өз хандарының жеке билігіне көбірек сүйенетін жағдай қалыптасты.
Қорытынды түйін
Тәуке хан тұсындағы құқықтық жүйелеу мен мәмілегерлік сыртқы саясат хандықтың тұтастығын сақтауға бағытталды. Алайда ол дүниеден өткен соң ішкі келісімнің әлсіреуі биліктің бытыраңқылығын күшейтіп, Қазақ хандығының орнына жүздерге бөлінген «қазақ хандықтарының» кезеңін бастап берді.