Қазақша рефераттар

АЛАШ ҚОЗҒАЛЫСЫНЫҢ СОҢҒЫ ТҮЙІНІ - МҰСТАФА ШОҚАЙ

Қазақтың жаңа дәуір тарихы

Алаш қозғалысының соңғы түйіні – Мұстафа Шоқай

Қазақ халқының таяу заман тарихында ерекше орын алатын Алаш қозғалысының тарихы көбіне Алаш Орда үкіметінің тарауымен байланыстырылып, 1918 жылға дейін ғана қамтылды деп түсіндіріліп келеді. Алайда мәселені тереңірек зерделесек, Алаш идеясының ауқымы бұдан әлдеқайда кең: ол Мұстафа Шоқайдың күрес жолымен жалғасып, 1940-жылдарға дейін созылғанын көреміз.

Неге Шоқай Алаштан бөлек қарастырылып келді?

Мұстафа Шоқайдың іс-қимылдарын Алаш Орда қозғалысынан бөлек қарастыру үрдісі басым. Алаш қозғалысы, Алаш Орда үкіметі мен Мұстафа Шоқай, Түркістан автономиясы, сондай-ақ Шоқайдың Еуропадағы саяси қызметі көп жағдайда бір-бірінен тәуелсіз құбылыстар ретінде бағаланады.

Мұның бірқатар себептері бар. Біріншіден, Алаш Орда үкіметі мен оның жетекшілері туралы зерттеулер Шоқайға қатысты зерттеулерден ертерек және жүйелірек дамыды. Екіншіден, кеңестік кезеңде тыйым салынған Алаш қайраткерлері жайлы деректер қайта құру–жариялылық жылдарында алдымен “ақтаңдақ” ретінде қолға алынды: олар 1988 жылы партия қаулысымен ақталды. Ал Шоқайдың есімі Қазақстанда кеңірек түрде тек 1990 жылдың соңына қарай ғана айтыла бастады.

Соның салдарынан, Алаш жетекшілері туралы еңбектерде Шоқаймен өзара қатынастарға, әсіресе Алаш және Түркістан автономиялары құлағаннан кейін Әлихан Бөкейханов пен Мұстафа Шоқай арасындағы байланыстарға жеткілікті назар аударылмай келеді.

Шоқайдың Алашпен байланысы: шәкірттік арна

Көпшілікке белгілі: Шоқай Петербург университетінде оқыған студент кезінен бастап Алаш көсемі Әлихан Бөкейхановпен тығыз байланыста болды. Тіпті Шоқайдың саясатқа бейімделуіне ықпал еткен тұлғаның бірі, әрі бастысы — Бөкейхановтың өзі деуге негіз бар. Демек, Шоқай — Алаш қозғалысының рухани өзегіне айналған Бөкейхановтың саяси шәкірті.

Ол Ташкент пен Қоқанда Түркістан автономиясы ішінде жүрген кезеңнің өзінде Бөкейхановпен байланысын үзген жоқ. Ендеше Шоқай шетелге шыққаннан кейін Алаш идеяларын ұстанбай қалды деу қисынсыз: ол Алаш мақсаттарын заңды түрде жалғастырды, тіпті кей тұстарда оны тарихи тәжірибе арқылы тереңдетіп, жаңа деңгейге көтерді.

“Автономия” мен “тәуелсіздік”: айырмашылық па, эволюция ма?

Шоқайдың Алаштың жалғасы екеніне күмән келтіретін уәждердің бірі — мақсаттардағы айырмашылық. Шоқай Еуропада екі ірі идеяны алға шығарды: тәуелсіздік және біртұтас Түркістан (Түркістан одағы) тұжырымы. Ал Алаш жетекшілері тарихи жағдайға байланысты автономия ұстанымын жақтады деп айтылады.

Дерек ретінде келтірілетін пікір

“Қазақ Түркістанмен бір автономия болса, автономия арбасына түйе мен есекті пар жеккен болады. Бұл арбаға мініп біз қайда барамыз?”

(Ә. Бөкейхановтың 1917 жылғы көзқарасы ретінде еңбектерде келтіріледі)

Бөкейхановты Түркістан аймағында ескішілдік пен діни фанатизмнің басым болуы, саяси істердің дүмше молдалардың ықпалында қалу қаупі алаңдатқан. Сондықтан ол Түркістан мен Алашорда өкіметтерінің бірігуі биліктің ескішіл күштердің қолына өтіп кетуіне жол ашуы мүмкін деп қауіптенген.

Алайда Түркістан үкіметінің тәжірибесі бұл алаңдаушылықтың бәрі бірдей ақталмағанын көрсетті: билік құрылымында жаңашыл, білімді қайраткерлер басым болды. Тіпті үкімет басында қазақ қайраткерлері — әуелі Мұхаметжан Тынышбаев, кейін Мұстафа Шоқай тұрды. Бұл Түркістанда әсіре діншіл топтардың үкіметке шешуші ықпал ете алмайтынын аңғартты.

Ең маңыздысы: автономия мен тәуелсіздік мәселесін “үзілді-кесілді айырма” деп қана қарастыру үстірттікке әкеледі. Шоқайдың өзі бастапқыда автономияшыл бағытта болды: Еуропадағы алғашқы жылдары Ресей федерациясы құрамында ұлттық саяси құқықтар үшін күрес жүргізді. Бірақ тарихи тәжірибе автономиялық құқықтармен мақсат толық орындалмайтынын көрсеткен соң, ол 1927 жылдан бастап тәуелсіздік идеясын айқынырақ көтере бастады. Бұл — алшақтықтан гөрі эволюция.

Ынтымақтастықтың шынайы бастамалары: Сырдария құрылтайы және 1918 жылғы келіссөздер

Бөкейхановтың түркістандықтармен одақтасуға қатысты қатаң көзқарасы Сырдария қазақтарының құрылтайында жұмсара бастағаны байқалады. Түркістаннан бөлініп, Қазақ өкіметіне қосылу мәселесін талқылауға шақырылған құрылтай, нәтижесінде екі өкіметтің ықпалдастығына жол ашатын шартты ұстанымды көрсетті: Алаш автономиясы жарияланғаннан кейін Түркістан автономиясымен одақ құрылса, Сырдария қазақ-қырғыздары Алаш автономиясына қосылады деген мазмұндағы қарар қабылданды.

Бірақ 1918 жылғы қаңтар оқиғалары бұл келіссөздердің институционал түрде дамуына мүмкіндік бермеді: 18 қаңтарда большевик күштері Орынборды басып алып, Алашорда үкіметі ыдырады; ай соңында Түркістан үкіметі де біржола таратылды.

Соған қарамастан, бұл жағдай Алаш жетекшілері мен Түркістан автономиясы қайраткерлерінің бірлесіп әрекет етуін тоқтата алмады. Түркістан үкіметі құлағаннан кейін Мұстафа Шоқай Қоқаннан Ташкентке, одан Орынборға өтіп, Алаш көсемдерімен жүздесті. 1918 жылғы 30 тамыз бен 7 қыркүйек аралығында Орынбор мен Самарада өткен жиналыстарға Шоқаймен қатар Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Мұхаметжан Тынышбаев қатысып, Қоқан үкіметі мүшелерінің бірі Убейдуллах Хожа да болғаны аталады.

Федерация стратегиясы: ортақ қауіпке ортақ жауап

Аталған жиналыстардың қорытындысы ретінде Алашорда, Түркістан және Башқұрт өкіметтері өкілдерінің федерациялық одақ құруы және қазақ пен башқұрт әскерлерін бір армияға топтастыруы жөнінде шешім қабылданғаны баяндалады. Бұл бағыттың түпкі себебі айқын еді: большевиктердің түркі тілдес халықтарға шынайы өзін-өзі басқару құқын бермейтіні белгілі бола түсті, ал мұндай жағдайда күшті біріктіру — стратегиялық қажеттілікке айналды.

1918 жылғы осы стратегия кейін Шоқайдың Еуропада большевизмге қарсы жүргізген идеялық күресінің іргетасына айналды.

Уфадағы кездесу: Юсуф Ақшорамен диалог

1918 жылы Уфада Мұстафа Шоқай, Әлихан Бөкейханов, Зәки Уәлиди, Мұхаметжан Тынышбаев және түрік ұлтшылдығының ірі теоретигі Юсуф Ақшора арасында маңызды кездесу өткені айтылады. Ақшора сол тұста Түркияның Қызыл Ай ұйымы атынан ресми сапармен Ресейде болған.

Делегация оған Оңтүстік-Шығыс автономиялық Мұсылман өлкелері одағы идеясы жайлы мәлімет беріп, француз тілін білуіне байланысты ықтимал федерациялық ұлттық үкіметтің Сыртқы істер министрі қызметін қабылдауды ұсынған. Алайда Ақшора Түркия азаматы ретінде Ресей ішіндегі саяси қозғалысқа белсенді араласа алмайтынын алға тартып, ұсыныстан бас тартқан. Сонымен бірге ол атауды “Шығыс түріктерінің федерациясы” деп атау дұрысырақ болатынын меңзегені келтіріледі; Бөкейханов болса, одаққа “пантүркизм” таңбасын ерте бастан жапсыртпау үшін сақтық қажет екенін айтқан.

Алаш қозғалысының хронологиясы: 5 жыл ма, 26 жыл ма?

“Алаш қозғалысы қай жылдарды қамтиды?” деген сұраққа Мұстафа Шоқайды қоспай жауап берсек, 1913–1918 жылдар аралығы ғана аталады. Бұл кезеңнің “Қазақ” газетімен тығыз байланысы бар: 1913 жылы осы басылым маңына топтасқан зиялылар кейін Алаш партиясы мен Алаш Орда үкіметін қалыптастырды; 1918 жылы большевиктік қысыммен партия, үкімет және газет қызметі тоқтады.

Бірақ Алаш идеясы Қазақстанда тұншықтырылғаннан кейін оның жалғасы Шоқайдың қайраткерлігінде шетелде, әсіресе Еуропада жалғасты деген тұжырым бар. Осы логикаға сай, қозғалыстың мерзімін 1913–1939 жылдар аралығы деп қарастыру негізді: 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталған соң Шоқайдың жүйелі саяси қызметі тоқырайды; “Яш Түркістан” да тоқтайды. 1941 жылы ол тұтқынға түсіп, саяси іс-қимылдан шет қалады.

Баспасөз желісі: “Қазақ” және “Яш Түркістан”

Бұл тұрғыда символдық сабақтастық та назар аударарлық: Алаш қозғалысының бастапқы баспасөз органы — “Қазақ” газеті. Ал одан кейінгі кезеңде эмиграция кеңістігінде Алаш мұратымен үндес идеялық күрестің негізгі мінбері ретінде “Яш Түркістан” журналы ерекшеленеді.

“Яш Түркістан” 1929–1939 жылдары аралығында 10 жыл бойы үзбей шығып, 117 саны жарық көргені көрсетіледі. Ыстамбұлда 1927–1931 жылдары шыққан “Йені Түркістан” журналы да бағыттас болғанымен, онда Шоқайдың рөлі шектеулі болып, басым ықпал Зәки Уәлиди жағында болғаны айтылады. Шоқайдың 1929 жылы бөлек “Яш Түркістанды” бастауы — алғашқы басылымға көңілі толық толмағанын аңғартатын белгі ретінде түсіндіріледі.

Түркістан автономиясы: Алаштан бөлек пе, Алаштың бір тармағы ма?

Түркістан автономиясын Алаш қозғалысынан бөлек әрекет деп қарастыру да күмәнді. Өйткені Ташкент пен Қоқандағы саяси іс-қимылдарға Шоқай жеке бастамамен ғана емес, Бөкейханов бастаған жетекшілердің бағыттауымен араласқаны айтылады. Ол кезеңде “Түркістан” аталған әкімшілік аймақта қазақтардың жартысынан астамы тұрған. Демек ол өңірдегі қазақтардың құқығын қорғау — Алаш мұратының табиғи құрамдас бөлігі еді.

Сонымен қатар Түркістан автономиясында Алаш қайраткерлерінің рөлі айқын: оның алғашқы президенті — белгілі алаштық Мұхаметжан Тынышбаев, ал кейін сайланған екінші әрі соңғы президенті — Мұстафа Шоқай. Мұндай жағдайда Түркістан автономиясын толықтай дербес, Алашқа қатысы жоқ құбылыс деу қисынға келмейді.

Қорытынды: Шоқай — Алаштың соңғы жетекшілерінің бірі

Жинақтай айтқанда, Мұстафа Шоқайға Алаш қозғалысының соңғы түйіні, әрі оның заңды жалғастырушысы ретінде қарауға негіз бар. Оның саяси ұстаздары — Алаш қозғалысын құрған жетекшілер — кеңестік қысымға ұшырап, қуғындалғаннан кейін, Алаш туын шетелде көтеріп қалған тұлғалардың бірі — осы Шоқай.

Бұл ұстанымнан ұтылатын ештеңе жоқ, керісінше ұтарымыз көп: мәселе қазақтың саяси ойы мен қоғамдық философиясы тарихының шеңберін кеңейтіп, тереңдете түседі. Мұстафа Шоқайсыз және Түркістан автономиясынсыз Алаш тарихы толық ашылмайды. Сондықтан Шоқайдың іс-қимылдарын Алаш қозғалысының эволюциясы, соңғы кезеңі деп бағалаған жөн.

“Миллетке бек зор үміт – шәкірт халқы.” Сұлтанмахмұт Торайғыров

Әдебиеттер мен сілтемелер

  1. [1] Қара Ә. Мұстафа Шоқай: Өмірі, күресі, шығармашылығы. Алматы, 2004. 220–255-б.
  2. [2] Қара Ә. Мұстафа Шоқай: Өмірі, күресі, шығармашылығы. “Қоқан және Алашорда үкіметтері арасындағы байланыстар” тарауы. 85–94-б.
  3. [3] Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. Алматы: Санат, 1995. 339–340-б.
  4. [4] Хайит Б. Türkistan Rusya ve Çin Arasında. Ыстамбұл, 1975. 254-б.
  5. [5] Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. Алматы: Санат, 1995. 340-б.
  6. [6] Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. Алматы: Санат, 1995. 263-б.
  7. [7] Нүрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. Алматы: Ататек, 1995. 151-б.
  8. [8] Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. Алматы: Санат, 1995. 340-б.
  9. [9] Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. Алматы: Санат, 1995. 347–348-б.; Сарыарқа, 1918, №31.
  10. [10] Нүрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. Алматы: Ататек, 1995. 159–160-б.
  11. [11] Тоған З. У. Türkili ve Türkistan’ın Yakın Tarihi. Істамбұл, 1975. 370–371-б.
  12. [12] Тоған З. У. Türkili ve Türkistan’ın Yakın Tarihi. Істамбұл, 1975. 370-б.
  13. [13] Гүвен Е. I. Dünya Savaşında Rusyadaki Türk Esirleri ve Rusya Türkleri. Жарияланбаған магистрлік диссертация. Мармара университеті, Ыстамбұл, 1996; Қарақартал О. Dünya Savaşı Sonunda Sibirya’daki Esir Türk Askerleri Sorunu ve Türk Dünyası Gazetesi. “Sibirya Araştırmaları”. Ыстамбұл, 1997. 317–322-б.
  14. [14] Шоқай М. “Юсұф Ақшора”. Яш Түркістан, Көкек 1935, №65. 11-б.
  15. [15] Тоған З. У. Hatıralar: Türkistan ve Diğer Müslüman Doğu Türklerinin Milli Varlık ve Kültür Mücadeleleri. Істамбұл, 1969. 230–231-б.; Тоған З. У. Türkili ve Türkistan’ın Yakın Tarihi. Істамбұл, 1975. 370-б.; Шоқай М. “Юсұф Ақшора”. Яш Түркістан, Көкек 1935, №65. 11-б.
  16. [16] Тоған З. У. Hatıralar. Істамбұл, 1969. 231-б.
  17. [17] Қара Ә. Мұстафа Шоқай: Өмірі, күресі, шығармашылығы. Алматы, 2004. 263–273-б.
  18. [18] Қара Ә. Мұстафа Шоқай: Өмірі, күресі, шығармашылығы. Алматы, 2004. 261–263-б.

Әбдіуақап Қара

Тарих ғылымдарының докторы, профессор, шоқайтанушы (Түркия)