Сирек және дәрілік өсімдіктерді қорғау баршаның ісі
Адам мен табиғат: ХХ ғасырдан басталған жаңа шындық
Қазіргі кезеңде адам мен оны қоршаған орта арасындағы қарым-қатынастың күрделене түскені айқын. Жер шарындағы халық санының жедел өсуі мен өндіргіш күштердің қарқынды дамуы табиғатқа түсетін қысымды күшейтті. Әсіресе ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап адам мен табиғат арасында мүлде жаңа жағдай қалыптасты: шикізатқа сұраныс артты, өндіріс көлемі ұлғайды, жер қойнауы мен мұхит байлығы жедел игеріле бастады.
«Табиғатқа бағынбаймыз, оны өз игілігімізге айналдырамыз» деген көзқарас кең тарады. Соның салдары табиғаттың өзіне тән құбылыстарынан (жел, су тасқыны, жер сілкінісі сияқты) да асып түсетін деңгейге жетті. Экологиялық өзгерістердің басым бөлігі ғылыми-техникалық өрлеумен тікелей байланысты.
Индустрияландырудың қарқыны
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген елдер өнеркәсіпті жаппай дамыту жолына түсті. Бұл пайдалы қазбаларды игеруді күшейтіп, атмосфераның ластануын арттырды.
Демографиялық өсім
Халық санының тез өсуі табиғи ресурстарға тұтыну қысымын ұлғайтты. Табиғаттың өзін-өзі қалпына келтіру уақыты жеткіліксіз бола бастады.
Урбанизация
Қалалар көбейді, қала халқы артты. Бұл көлік, құрылыс, коммуналдық қалдықтар және өнеркәсіптік эмиссиялар арқылы экожүйеге қосымша салмақ түсірді.
Қазақстанның табиғи кеңістігі: байлық пен нәзік тепе-теңдік
Қазақстан аумағы ұлан-ғайыр, қойнауындағы табиғи байлығы мол әрі алуан түрлі. Қысы Сібірдің қақаған аязындай болса, жазы Орта Азияның аптап ыстығындай ыстық. Жер бедері тайгаға ұқсас өңірден шөлге дейін ауысады: жасыл ойпаттардан кейін бұйрат-бұйрат құм жоталары кездеседі, ал алыстан асқар таулар көз тартады.
Солтүстіктегі шетсіз жазық дала Орталық Қазақстанға қарай Сарыарқаның адыр-қыратына ұласады, әрі қарай Алтай, Сауыр, Тарбағатай сілемдеріне, Жоңғар Алатауы мен Тянь-Шаньға иек артады. Республика аумағы шартты түрде 4 аймаққа бөлінеді.
Экологиялық дағдарысты күшейтетін өндіріс салалары
Еліміздегі экологиялық дағдарысқа химия, мұнай-газ, металлургия және отын өнеркәсібінің жедел әрі ауқымды дамуы әсер етуде.
Суға түсетін жүктеме
6 млрд м³
жыл сайын су қоймаларына құйылатын ластанған ағын су
Ауаға таралатын эмиссия
3 млн тонна
зиянды заттардың атмосфераға сіңуі
Қатты қалдықтар
200 млн тонна
жыл сайын тасталатын қатты қалдық көлемі
Ауаны ластайтын шикізат игеру бағыттарына мыс, қорғасын, мырыш, күміс, хром, ванадий, фосфорит, барит, сурьма, тас көмір, мұнай және басқа да кен орындары жатады.
Қалалық орта: Алматы мысалы
Ірі өндіріс орындары аз болса да, Алматыда ауаның қалыптан тыс ластануы байқалады. Бұл көбіне қаланың географиялық орналасуына байланысты: ауа алмасуы әлсіз, ал кейбір құрылыс нысандары тау аңғарлары арқылы өтетін табиғи жел дәліздерін тарылтады.
Мәселен, Медеу жақтан келетін ауа қозғалысының жолында орналасқан аумақтарда көгалдандыруды (ірі бақтар мен парктерді) күшейту қаланың «өкпесін» кеңейтер еді.
Жер ресурстары: көлемі үлкен, сапасы әлсіреген
Қазақстанның жалпы жер көлемі — 2 724,9 мың км². Жер қоры ауқымды болғанымен, соңғы жылдары оның сапасы күрт нашарлады. Жерді дұрыс пайдаланбау салдарынан топырақ деградацияға ұшырап, құнарсыздану мен шөлге айналу процестері күшейіп отыр.
Шөлейттену мен деградация ауқымы
- Республика жерінің шамамен 180 млн га (шамамен 60%) шөлге айналған.
- Жазық жерлер — 235 млн га, жайылым — 185 млн га, таулы аймақтар — 34 млн га.
- Құнарлы жердің едәуір бөлігі эрозияға, тұздануға, химиялық және радиациялық ластануға ұшыраған.
Аймақтық мысалдар
-
Солтүстік өңір
Тың игеру және бір дақылға (бидайға) ұзақ сүйену салдарынан топырақтың қарашірігі 25–30% азайған.
-
Батыс Қазақстан
Мұнай-газ өндірісінің өсуі техногендік бүлінуді күшейтті: бүлінген жер көлемі 2,5 млн га, тозған жайылым 3 млн га шамасында.
-
Орталық Қазақстан
Өнеркәсіп қалдықтары, ауыр металдардың жинақталуы, радионуклидтер және ғарыштық қоқыстардың (Бетпақдала) шоғырлануы тұрақты сипат алған.
Арал факторы және өзен бассейндерінің әлсіреуі
Кейбір аймақтарда топырақтың тозуы Ертіс, Әмудария мен Сырдария су бассейндерінің азаюымен және Арал теңізінің тартылуымен тікелей байланысты. Оңтүстік Қазақстанда Арал өңіріне қатысты 2 млн га жер шөлейттенген, ал Жаңа Дария өңіріндегі 3 мың га қара сексеуіл орманы жойылудың алдында тұр. Арал өңірі мен Сырдария аңғарында топырақтың химиялық улы заттармен және радионуклидтермен ластануы жылдам жүріп жатыр.
Егістік жерлердің жағдайы және агротехника
Республика бойынша егістікке пайдаланылатын жер көлемі — 26 610,7 мың га. Соңғы жылдары климаттық өзгерістер шөл және шөлейт белдемдерге әсер етіп, егіс алқаптарының сапасын төмендетті. Бұл өңірлерде құнарсыздану, бүліну, шөлге айналу үрдісі үдей түсуде.
Топырақты қорғаудың агротехникалық шараларын (қар тоқтату, органикалық және минералдық тыңайтқыш енгізу, арамшөп пен зиянкестерге қарсы жүйелі күрес) жеткіліксіз қолдану салдарынан арамшөптер көбейіп, шегіртке тәрізді зиянкестердің таралуына жағдай жасалып отыр.
Химиялық және радиациялық ластану: ұзақ мерзімді тәуекел
Топырақтың ауыр металдармен және радионуклидтермен ластануы барлық аймақтарды қамтиды. Бұл үрдіс әсіресе ірі өнеркәсіптер, кен орындары, қазба байлық өндіру аумақтары, сондай-ақ әскери-өндірістік қалдықтарды сақтау және көму орындарында жылдам байқалады.
Жинақталған химиялық қалдықтар
2,3 млрд т
Республика аумағындағы шамаланған көлем
Радиоактивті қалдықтар сақталған нысандар
529 объект
есепке алынған сақтау/көму орындары
Ластану деңгейі Бетпақдала, Балқаш өңірі, Мұғалжар, Ертіс өңірі, Маңғыстау, Каспий маңы ойпаты және Іле Алатауы етектерінде жоғары. Сырдария, Шу, Талас, Жайық өзендері маңындағы жерлер қорғасын, фтор, бор, мыс, пестицидтер және нитраттармен ластанған. Павлодар, Екібастұз, Тараз сияқты өнеркәсіп аймақтарында геохимиялық ауытқулар мен отты заттар арқылы ластану тіркеледі.
Ядролық сынақтар мұрасы
Соңғы мәліметтерге сәйкес, Қазақстан аумағында ядролық қару сыналған жерлердің көлемі (мың га) өңірлер бойынша мынадай: Ақтөбе — 4207,5; Атырау — 2635,3; Шығыс Қазақстан — 11,1; Жамбыл — 2576,1; Батыс Қазақстан — 1558,8; Орталық Қазақстан — 19,6; Маңғыстау — 21,4; Павлодар — 717,0; Оңтүстік Қазақстан — 8,1; Семей — 941,2.
Қазақстанның құрғақ климатында радионуклидтер баяу қозғалып, ұзақ сақталып, экожүйелерді бүлдіреді. Топырақ негізгі ластану көзі ретінде радионуклидтерді өсімдіктерге, одан жан-жануарларға, ең соңында адамға жеткізеді. Бұл генетикалық, соматикалық және онкологиялық аурулардың туындау қаупін арттырады.
Өсімдіктер әлемі мен орман: «жер шарының өкпесі»
Жер шарында өсімдіктердің 500 млн-нан астам түрі бар, әрі жыл сайын ғылыми зертханаларда жаңа түрлер өсіріліп шығарылады. «Өсімдік — жер шарының өкпесі» деуі бекер емес: тіршілікті өсімдіксіз елестету мүмкін емес. Алайда өсімдік жамылғысы жер бетіне біркелкі таралмаған.
Қазақстан ормандары: үлесі аз, жауапкершілігі зор
Қазақстандағы орман қоры шамамен 21,8 млн га, бұл ел аумағының 3,35%-ын құрайды. Орман алқаптары негізінен солтүстік және шығыс өңірлерде шоғырланған.
Орман типтері: сексеуіл, қарағай, шырша, самырсын, қайың ормандары, сондай-ақ тоғайлар мен бұталар.
Неге орман маңызды?
- Топырақтағы ылғалды сақтап, су балансын тұрақтандырады.
- Жер асты сулары арқылы өзен-көлдерді қоректендіруге ықпал етеді.
- Жануарлар мен құстардың мекені, дәрілік өсімдіктер мен жеміс-жидектің табиғи панасы.
- Егістік алқаптарды жел және су эрозиясынан қорғайды.
- Қар тоқтату арқылы ылғал қорын жинауға көмектеседі.
Орманның ауа сапасына әсері
Орман ауаны табиғи түрде тазартады. Мысалы, 1 гектар орман бір тәулікте шамамен 220–280 кг көмірқышқыл газын сіңіріп, 180–200 кг оттек бөледі. Сондықтан орманды аумақтарда курорттар мен сауықтыру кешендерінің орналасуы заңдылық.
Сирек өсімдіктерді қорғау: ортақ міндет
Қазақстанда өсімдіктердің шамамен 57 000 түрі өседі, оның 506 түрі қорғауды қажет етеді. Жойылып бара жатқан өсімдіктерді сақтау мақсатында 1981 жылы Қызыл кітап шығарылды. Негізгі мақсат — сирек түрлерді есепке алып, оларды сақтап қалу үшін мемлекеттік және қоғамдық шараларды жүйелеу.
Маңызды қадамдардың бірі — сиреп бара жатқан өсімдіктер өсетін жерлерді ерекше қорғауға алып, қорықтар ұйымдастыру. Сирек және дәрілік өсімдіктерді қорғау — баршаның ісі.
Дәрілік өсімдіктердің негізгі шоғырланған аймақтары
Дәрілік өсімдіктер, әсіресе, Іле Алатауы, Жоңғар Алатауы, Алтай және Қаратау жоталарында мол кездеседі. Медицинада алтын тамыр, марал оты, дәрмене, жусан, қылша, шайқурай сияқты өсімдіктер кеңінен қолданылады.
Шөл белдеуі: жайылым қоры және осал жүйе
Шөл-шөлейт белдемдерінде Мойынқұм, Тауқұм, Сарыесікатырау, Жалпаққұм, Қызылқұм сияқты құм жоталары бар. Бұл өңірлер бір жағынан өсімдіктердің табиғи ортасы болса, екінші жағынан — маңызды жайылым қоры.
Алайда полигондар мен жел эрозиясына ұшыраған жерлердің көлемі 25 млн га-ға жеткен. Жайылым қорын сақтап қалу үшін мұндай аумақтарды ерекше қорғалатын аймақтарға жатқызу қажет.
Орманды қорғаудың басым бағыттары
Кесуді азайту
Сирек ағаш түрлерін (Іле шыршасы, самырсын, шетен, ырғай, тораңғыл, емен және т.б.) отынға немесе құрылыс материалына пайдалануды шектеу қажет.
Қалпына келтіру
Орманды қорғаудың ең маңызды бағыты — жасанды жолмен орман қорын көбейту және тұрақты күтім жүйесін қалыптастыру.
Өрттің алдын алу
Орманға саяхат кезінде ең қауіптісі — өрт. Оның басым бөлігі адам немқұрайлылығынан туындайды, сондықтан алдын алу мәдениеті шешуші мәнге ие.
Орманның басқа да «жаулары»
Өрттен бөлек, орманға зиян келтіретін факторлар да бар: кемірушілер, ұсақ жәндіктер, өсімдік аурулары, паразиттер, саңырауқұлақтар мен вирустар. Олармен күрес химиялық және биологиялық әдістер арқылы жүргізіледі.