Қазақстан Республикасында инвестициялық саясаттың дамуы туралы қазақша реферат
Қазақстан Республикасы нарықтық қатынастарға өту кезеңінен бастап инвестиция тарту арқылы тұрақты даму траекториясына бет бұрды. Бұл үрдіс елде жүргізілген инвестициялық саясаттың нәтижесі ретінде қарастырылады: дағдарыстан шығудың нақты тетігіне айналып, экономикалық өсім мен құрылымдық жаңғыртудың негізгі шарттарының бірін қалыптастырды.
Негізгі бағдар
Үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағдарламасына сәйкес, таяудағы онжылдықта жалпы құны 6,5 трлн теңгені құрайтын 162 жобаны іске асыру жоспарланған. Бұл көлем елдің ІЖӨ-нің 40%-дан астамына тең және тек алдағы үш жылда 200 мыңнан аса жаңа жұмыс орнын тікелей ашуға мүмкіндік береді [1].
ҚР Президентінің «Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту — Қазақстан дамуының басты бағыты» атты Жолдауында инвестициялық саясаттың қазіргі басымдықтарының бірі ретінде елге келетін инвестициялар ағынын әртараптандыру қажеттігі атап өтілді [2].
Инвестициялық саясаттың мақсаты мен мазмұны
Мемлекеттік мақсат
Қазіргі кезеңдегі мемлекеттік инвестициялық саясаттың өзегі — экономиканы дамыту және заманауи технологияларды енгізу арқылы өндірісті кеңейту мен жаңарту, қолданыстағы жұмыс орындарын сақтау және жаңаларын ашу, сондай-ақ қоршаған ортаны қорғауға бағытталған инвестицияларды ынталандыру.
Ұғымдық анықтама
Инвестициялық саясат — халық шаруашылығының әртүрлі салаларында пайда табу мақсатымен ұзақ мерзімді капитал салымдарын жүзеге асыруды ұйымдастыратын шешімдер мен шаралар жүйесі. Ол күрделі қаржыны тиімді пайдалануды, ресурстарды шешуші бағыттарға шоғырландыруды және қоғамдық өндірістегі тепе-теңдікті қамтамасыз ету жолдарын айқындайды.
Инвестициялық саясат тиімді жүргізілсе, әрбір жұмсалған теңгеге шаққандағы ұлттық табыс өседі, өндіріс көлемі ұлғаяды. Сәйкесінше, инвестициялық саясаттың нәтижелілігі елдің әл-ауқатының артуымен де өлшенеді.
1990-жылдар: басымдықтар және инвестициялық ахуал
ХХ ғасырдың 90-жылдарының басында Қазақстан үшін негізгі басымдық — ішкі нарыққа шетелдік инвесторларды тарту болды. Ал ішкі инвестиция көздері не құнсызданды, не жеткілікті назардан тыс қалды. Соның салдарынан реформалардың алғашқы жылдарында отандық инвесторлардың қаражаты нарықтық қайта құру үдерістеріне кеңінен тартыла алмады. Бұған қоса, өндірістің ұзаққа созылған құлдырауы ішкі жинақтардың көлемін азайтты.
Негізгі кедергілер
- жемқорлықтың күшеюі;
- несиелік ресурстарға қолжетімділіктің шектеулілігі;
- шетел инвестицияларын тиімсіз пайдалану тәуекелі;
- заңнамадағы олқылықтар және нормативтік базаның халықаралық стандарттарға толық сәйкес келмеуі.
Бұл факторлардың инвестициялық ахуалға кері ықпалы туралы академик Ө. Баймұратов та атап көрсетеді [3].
Инвестициялық және жиынтық сұраныстың әлсіреуі экономиканың тұрақсыздануын күшейтті. Осы жағдайларды ескере отырып, алдағы кезеңде инвестициялық саясатты жетілдіру арқылы экономиканы дамыту негізгі міндет ретінде қойылды.
Өсу кезеңі: инвестициялардың ЖІӨ-дегі үлесі және құқықтық база
Инвестиция үлесінің артуы
1998 жылдан бастап инвестициялардың ЖІӨ-дегі үлесі 8,4%-дан 2006 жылы 43,0%-ға дейін тұрақты өсу үрдісін көрсетті [4]. Бұл қаржыландыру құрылымындағы инвестициялардың рөлін күшейтіп, ұзақ мерзімді экономикалық белсенділікті қолдауға негіз қалады.
Маңызды нәтиже
Шетелдік инвестицияларды тартудың құқықтық және институционалдық базасы кезең-кезеңімен қалыптасты. Бұл дағдарысты тежеуге, қаржылық тұрақтандыруға, құрылымдық қайта құруларға және технологиялық жаңаруға ықпал етті.
Республикаға шетел инвестицияларын тартудың кең тараған нысандары — бірлескен кәсіпорындар және 100% шетел капиталы бар еншілес кәсіпорындар болды. Ұлттық статистика деректерінде мұндай кәсіпорындардың Түркия, Ресей, Қытай, Германия, АҚШ, Италия, Оңтүстік Корея, Ұлыбритания және басқа елдермен әріптестікте құрылғаны айтылады. Мысал ретінде Philip Morris қатысқан «Табако К.» АҚ, Chevron Overseas Company (АҚШ), «Теңізшевройл» БК, сондай-ақ ABN AMRO Bank, TexakaBank, Альфабанк сияқты қаржы ұйымдарын атауға болады.
Өндірістік сектордағы түйткіл: негізгі қорлардың тозуы
Өтпелі кезеңде өндірістік сектордағы инвестициялық сұраныстың төмен болуы негізгі қорлардың тозуын үдетті. 2001 жылы негізгі қорлардың тозу деңгейі жалпы экономика бойынша 38,7% болды, оның ішінде өнеркәсіпте — 43,2%, электр энергетикасында — 19,1%, қара металлургияда — 47,9%, құрылыс материалдары өнеркәсібінде — 43,5%.
Бұл нені білдірді?
Технологиялық салдары
Жабдықтар мен технологиялардың ескіруі жоғары деңгейге жетіп, еңбек пен капитал өнімділігін төмендетті.
Саяси-экономикалық салдары
Инвестициялық саясатты өндірістік күштерді қайта құрылымдаудың негізгі факторы ретінде қарастыру қажеттігін алға шығарды.
Бұл кезеңде өндірістік күштер жүйесінің бәсекеге қабілеттілігі төмен болып, қажетті өсу әлеуеті жеткіліксіз еді. Мұндай ахуал экономикадағы шығындық сипатпен және ғылыми-техникалық үдерістерден кешеуілдеумен байланысты болды. М.Б. Кенжеғозин өндірісті жаңарту мүмкіндіктері мен стратегиялық бағыттарын жоғалтудың салдары ауыр екенін, ал үстірт бағдарламалармен мәселе шешілмейтінін атап өтеді: егер жаңарту шаралары жүйелі түрде жүргізілмесе, республика шикізат пен арзан жұмыс күшін жеткізуші елдер қатарына тәуелді болып қалу қаупі артады [5].
Жүйелі тәсілдің қажеттігі
Экономиканы қайта құрылымдау тек инвестициялық ахуалды жақсартумен шектелмейді: ресурстарды тиімді пайдалану, қалдықсыз өңдеу технологияларын енгізу және дайын өнімнің үлесін арттыру қатар жүруі тиіс. С.С. Айсағалиева да ғылыми-техникалық, технологиялық, инновациялық және инвестициялық құрамдастар толыққанды әзірленіп, макро—мезо—микро деңгейлердің нақты институционалдық байланысы құрылмайынша, жағдайдың түбегейлі жақсаруы екіталай екенін көрсеткен [6].
2010 жыл: макроэкономикалық көрсеткіштер және инвестициялар
ЖІӨ және инфляция
2010 жылы Қазақстанда өндірілген жалпы ішкі өнім көлемі 15 907 млрд теңгені құрады, нақты өсім — 3% (2009 жылы — 8,9%). Инфляция 2009 жылы 9,5% болса, 2008 жылы 18,8% болған [7].
Өсімді қамтамасыз еткен салалар
- тау-кен өндірісі;
- электр энергиясын, газ және су өндіру және бөлу;
- байланыс.
Салалық динамика
Тау-кен
Өндіріс көлемі 5,3%-ға артты.
Энергетика, газ, су
6,4%-ға өсті.
Өңдеуші өнеркәсіп
2,6%-ға төмендеді.
Ауыл шаруашылығында 2010 жылы ағымдағы бағамен өндірілген өнім көлемі 1 316,4 млрд теңгені құрады, бұл 2009 жылмен салыстырғанда 5,6%-ға төмен болды.
Экономика құрылымы
2010 жылы ЖІӨ құрылымында тауар өндіру үлесі 45,0% болса, қызмет көрсету үлесі 52,5% құрады. Қызмет көрсету секторының басымдығы Қазақстанда алғаш рет 2002 жылы байқалған және бұл үрдіс әлемдік құрылымдық өзгерістерге тән.
Негізгі капиталға инвестициялар: көлемі және құрылымы
Үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағдарламасы шеңберінде тұрақты экономикалық өсім әлеуетін айқындайтын негізгі көрсеткіштердің бірі ретінде негізгі капиталға салынатын инвестициялар белгіленді. 2010 жылы негізгі капиталға салынған инвестициялар көлемі 3 836,1 млрд теңгені құрап, 2009 жылмен салыстырғанда 4,6%-ға артты.
Қазақстандық жеке меншік сектор
53,3%
Инвестициялардың басым бөлігін жеке меншік құрылымдар қамтамасыз етті.
Шетелдік инвестициялар
26,1%
Капитал тартудың маңызды көзі ретінде сақталды.
Мемлекеттік сектор
20,6%
Инфрақұрылым мен қоғамдық маңызы бар жобаларды қолдады.
Бұл деректер инвестицияларды бағыттап қолдануға арналған бағдарламалар арқылы ел дамуын қамтамасыз етуге бет алғанын көрсетеді. Мұны өңірлерді дамыту бағдарламаларының жүзеге асуынан да байқауға болады.
Өңірлік мысал: Алматы облысындағы инвестициялық жобалар
Соңғы жылдардағы негізгі көрсеткіштер
5 жыл
Экономиканы дамытуға 1 373,6 млрд теңге бөлінді.
2011
Іске асқан жобалар көлемі 372,9 млрд теңге.
2012
Негізгі капиталға инвестициялар 299,4 млрд теңге.
Өнеркәсіп
Көлемі 407,4 млрд теңге, өсім 40,9 млрд теңге.
Алматы облысы өнеркәсібінде өңдеу өнеркәсібінің үлесі басым — 83,4%. Бұл инвестициялар көмегімен өңірдің табиғи ресурстары мен қолайлы жағдайларын тиімді пайдалану арқылы отандық компаниялардың өндірістік нәтижелерін арттырғанын көрсетеді.
Индустрияландыру картасы
Индустрияландыру картасы аясында 6 331 жұмыс орны құрылып, жалпы құны 319,4 млрд теңге болатын 43 инвестициялық жоба енгізілді.
Ірі жобалар
Облыс аумағында 33 200 жұмыс орнын құруды көздейтін, жалпы құны 1,6 трлн теңге болатын 4 ірі инвестициялық жоба жүзеге асырылуда. Бұл бастамалар Жетісу өңірінің әлеуметтік-экономикалық жағдайына сапалық және сандық өзгерістер әкелуі ықтимал.
Қорытынды пайым
Өңірлердегі осындай жобалардың жүйелі түрде іске асуы стратегиялық жоспарлармен ұштасып, алдағы онжылдықта ішкі жалпы өнімнің кемінде 30%-ға және шетелдік инвестициялар көлемінің кемінде 30%-ға өсуіне ықпал етуі мүмкін. Бұл өз кезегінде Қазақстанның бәсекеге қабілетті экономикасы бар дамыған мемлекеттер қатарына жақындауына мүмкіндік береді.
Әдебиеттер
- 1. ҚР Президентінің 19.03.2010 ж. № 958 Жарлығымен бекітілген «ҚР үдемелі индустриялық-инновациялық дамуының 2010–2014 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы». — Астана, 2010.
- 2. ҚР Президентінің Қазақстан халқына арналған Жолдауы: «Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту — Қазақстан дамуының басты бағыты». — «Жетісу», 2012.
- 3. Баймұратов Ө. «Инвестициялар мен инновациялар: сызықсыз синтез». 3-том. Таңдамалы ғылыми еңбектер. — Алматы: БИС, 2005.
- 4. Қазақстан Республикасы Статистика жөніндегі агенттігі. — 2006, №1.
- 5. «Қазақстанның экономикасын реформалау» / М.Б. Кенжеғозиннің редакциялығымен. — Алматы, 1997.
- 6. Айсағалиева С.С. «Қазақстан Республикасындағы инвестициялық қызметті талдау». — «Экономика және статистика», 2006, №1–2.
- 7. Қазақстан Республикасы Статистика жөніндегі агенттігі. — 2011, №1.
- 8. «Алматы облысындағы инвестициялық жобаларды іске асыру». Алматы облысының Статистика басқармасы. — Талдықорған, 2012.