Қазақстанның кеңестiк мектептерiнде коммунистiк идеологияның нұсқауымен дiннiң адамзат тарихындағы рөлi терiс терiс түсiндiрiлдi
Кеңестік кезеңдегі түсіндіру және оның салдары
Қазақстанның кеңестік мектептерінде коммунистік идеологияның нұсқауымен діннің адамзат тарихындағы рөлі теріс түсіндірілді. Дін «адам санасын улайтын», жаңалыққа да, ғылымға да қарсы, барлық өзгеріс пен табысты «құдайдың ісі» деп түсіндіретін керітартпа құбылыс ретінде оқытылды. Осы тәсіл арқылы дін үстем таптың мүддесін қорғайтын құрал ретінде ғана сипатталып, оның қоғамдағы қызметіне біржақты, теріс баға берілді.
Соның салдарынан Кеңес Одағы халықтарының, соның ішінде Қазақстан қоғамының да бірнеше ұрпағы атеистік (дінге қарсы) рухта тәрбиеленді. Қазіргі кезде қоғамда адамгершілікке кереғар өрескел тәртіпсіздіктердің—түрлі бұзақылықтардың, әсіресе ұрлық, зорлық, нашақорлық, маскүнемдік, жезөкшеліктің—көбеюіне сол дінсіздік тәрбиесінің ықпалы болғаны жиі айтылады.
Діннің тарихи қызметі және тәрбиелік әлеуеті
Шындығында, дін алғаш пайда болғаннан бастап халықпен бірге өмір сүріп, қоғамға түрлі пайдалы қызмет атқарды. Қай дін болсын адамдарды адалдыққа, адамгершілікке, имандылыққа, татулыққа, төзімділікке, еңбекқорлыққа, достыққа шақырып, сауат ашу мен мәдениетті көтеруге елеулі үлес қосты.
Тәрбиелік бағдар
- Адалдық пен жауапкершілік
- Татулық, төзім, сабыр
- Еңбекқорлық пен білімге ұмтылу
Мәдени ықпал
- Сауат ашу, оқу-ағарту дәстүрі
- Жазба мәдениет пен кітап ісі
- Ғылым мен ой мәдениетінің дамуы
Исламның қазақ тарихындағы орны
Бұл ойға ислам діні мысал бола алады. Ислам қазақ тарихында үнемі өркендетуші рөл атқарып, жеке адам мен қоғамды түзетуге, әлеуметтік игілікке, шынайы еркіндікке және бірлік-татулыққа жетелеуге бағыт берген рухани жүйе ретінде көрінді.
Тарихи дәйек
Ислам руханиятының мемлекетке тигізер пайдасын Жүсіп Баласағұн XI ғасырдың өзінде-ақ бағалап, оны «Құтты білік» деп атап, қоғамдық өмірге әкелетін игілігін негіздеген.
Мұғалім үшін басты міндет: теңгерімді түсіндіру
Қазақстан тарихын оқыту барысында дінге қатысты материал жиі кездеседі. Сондықтан мұғалім діннің тарихи-мәдени маңызын, тәрбиелік әлеуетін ашып көрсетуге әрдайым назар аударғаны дұрыс.
Маңызды ескерту: «эрзац-дін» құбылысы
Тарихта дінді шынайы уағыздаушылармен қатар, жалған дінді (эрзац-дінді) таратушылар да болған. Оларды шартты түрде екі топқа бөлуге болады:
1) Әдейі бұрмалаушылар
Дінді мақсатты түрде бұрмалап, жеке пайдасы мен ықпалын көздейтіндер.
2) Надандықтан бұрмалаушылар
Білімі таяздықтан, түсінігінің тарлығынан дінді дұрыс жеткізе алмайтындар.
XIX ғасырдағы қазақтың ойшыл ғалымдары Шоқан Уәлиханов, Абай Құнанбайұлы, Ыбырай Алтынсарин қазақ ортасындағы дүмше молдаларды, дін бұзарларды қатты сынағаны белгілі. Бұл сын исламға емес, дінді бұрмалауға бағытталғанын түсіндіру маңызды.
Қазіргі Қазақстанда да бұл құбылыстың екі түрі де байқалады: исламның ғылыми негіздерінен хабары аз дүмше діншілдер де, сондай-ақ өзге діндердің «артықшылығын» асыра дәріптеп, ислам ұстанушыларын азайтуға ұмтылатын топтар да кездеседі. Мұғалім оқушыларды нақты дерекке сүйенген ой қорытуға бағыттауы тиіс.
Көшпелі дүниетаным және ислам руханияты
Кейбір зерттеушілердің пікірінше, ежелден көшпелілердің рухани-психологиялық болмысы берік болған: ер мінезді, жігерлі, еркін ойлап-сөйлейтін, ар-намысын сатпайтын тұлғалар көп шыққан. Осы табиғи қасиеттерге ислам руханияты қосылғанда, рухани қуат күшейіп, терең мәдени нәтиже тудырды.
Дәйексөз
«Қазақ халқы соқыр сеніммен емес, ақыл-ой елегінен өткізіп, жан-жүрегімен қабылдап, оны даналық, сопылық үлгісінде ұстанған. Біз діни көзқарасы терең, діни мәдениеті өте жоғары ұлттардың қатарына жатамыз. Тек осы дәстүрді қалыпқа келтіру керек».
(Н. Нұртазина. «Ислам және ұлт тәуелсіздігі». «Егемен Қазақстан», 24 тамыз, 2001 ж.)
Тәуелсіздік және дінтанудың мектепте оқытылуы
Тәуелсіз, жас мемлекетімізді нығайту үшін ұлт және жалпыадамзат прогресі жолында классикалық исламның кейбір тәсілдерін, ұстанымдарын және құнды тәжірибесін нақты тарихи жағдайға сай ұтымды пайдалануға болады. Бұл ұстанымдар қазіргі халықаралық нормалармен және өркениеттік үдерістермен үйлеседі.
Осыны ескерген Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан бері елімізде исламның дамуына мүмкіндік жасады. Мұның бір дәлелі ретінде Қазақстан қалалары мен елді мекендерінде бес мыңнан астам мешіттің қызмет етіп отырғанын атауға болады.
Мектеп тәжірибесі
2001–2002 оқу жылынан бастап жалпы білім беретін мектептердің 10-сыныбында дінтану пәні енгізілді. Бағдарлама мен оқулықты осы саланың белгілі ғалымдары әзірледі. Оқулық төрт тараудан тұрады, оның III тарауы «Әлемдік діндер» деп аталып, буддизм, христиандық және ислам тарихын қамтиды.
Қазақстан тарихы курсында дін тақырыбын кезең-кезеңімен ашу
5–6-сыныптар: алғашқы түсініктер мен наным-сенімдердің бастауы
Дінге қатысты мәселе алғаш рет 5-сыныптағы «Ежелгі Қазақстан тарихы» курсында, «Тарихқа саяхат» бөліміндегі «Дүние жүзі діндері тарихынан» тақырыпшасында кездеседі. Мұнда оқушылардың бұрынғы білімін тірек ете отырып, негізгі ұғымдарды талдап, иллюстрациялар мен деректерді тиімді пайдалану арқылы дін туралы бастапқы түсінік қалыптастыруға болады.
Кейін алғашқы адамдардың тұрмыс-тіршілігі, қола дәуірі кезеңіндегі діни түсініктер, 6-сыныпта тайпалар тарихы барысында әр дәуірдегі наным-сенімдердің пайда болуы және біртіндеп күрделене түсуі түсіндіріледі. Бұл жерде 5-сыныпта жасалған қорытындыларды қайта жаңғыртып, салыстыру тәсілін қолдану пайдалы.
7-сынып: исламның таралуы, жазу мәдениеті және оқу-ағарту
Салыстырмалы түрде алғанда, дінге қатысты оқу материалы 7-сыныпта жиірек ұшырасады. Ерте орта ғасырдағы мемлекеттер тарихында Қазақстанға исламның таралуы және оның маңызы, мәдениет тарихында діни ғимараттар, араб жазуы сияқты мәселелер исламның тарихи орнын ашып көрсетуге мүмкіндік береді.
Теңгерімді баяндау үлгісі
Исламның таралуын түсіндіргенде, арабтардың Оңтүстік Қазақстанға келуі кезінде күштеу элементтері болғанын да, кейінірек исламның мәдениетке, білімге, құқықтық ойға ықпал еткен пайдалы жақтарын да нақты айғақтармен қатар көрсету орынды.
Араб жазуының тарихын оқытқанда оның Орта Азия мен Қазақстан халықтары үшін маңызын ашу қажет: қазақ тіліндегі мектептер мен медреселерде мың жылға жуық осы әліпби қолданылды, кітаптар, ғылыми еңбектер, газет-журналдар көп жағдайда осы жазумен жазылды.
Медреселер тақырыбын талдағанда олардың тек діни біліммен шектелмей, философия, тарих, құқық, география, математика сияқты ғылым негіздерін де оқытқанын атап көрсету—ислам өркениетінің оқу-ағартуға қосқан үлесін нақтылайды.
8–9-сыныптар: отарлау, саясат және қоғамдық үдерістер
8–9-сыныптарда оқытылатын кезеңдерде ислам ықпалының әлсіреу себептері ретінде Қазақстанның Ресей империясына қосылуы және отарлау саясатының күшеюі көрсетіледі. Патша үкіметі кейде исламды отарлық мақсатта пайдаланса, ал мақсаты орындалмаған тұстарда «ескіше оқытады» деген желеумен қазақ тіліндегі мектеп ашуға кедергілер жасағаны айтылады.
9-сыныпта дін мәселесі революциялар қарсаңындағы қоғамдық ахуалмен және сол кезеңдегі түрлі саяси қозғалыстар мен партиялар бағдарламаларымен (мысалы, Алаш) байланыста қарастырылады.
Тәуелсіздік кезеңі: діни бостандық және жаңғыру
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін діни бостандық беріліп, бұл исламның қоғамдағы орнының жаңғыруына кең жол ашты. Осы кезеңді оқытуда діннің қоғамдық қызметін нақты, тексерілетін фактілермен көрсету, күнделікті өмірден сенімді мысалдар келтіру маңызды.
Ғылым және дін: сыныптағы жауапты талқылау
Дін мәселесін түсіндіруде ғылыми дүниетаныммен байланысын да жауапкершілікпен талқылау қажет. Дін мен ғылымның арақатынасына қатысты пікірталастардың өзегі—кейбір діни түсіндірулердің барлық жаңалықты, әсіресе ғылым ашқан жаңалықтарды «құдайдың ісі» деп қарастыруында. Бұл мәселені талқылағанда мұғалім оқушыларды дерекке сүйенуге, салыстыруға, негізді қорытынды жасауға бағыттауы тиіс.
Түйін
Тарих сабақтарында дін тақырыбы біржақты айыптау немесе біржақты дәріптеу емес, тарихи контекст, мәдени ықпал, тұлғалар көзқарасы және нақты дерек арқылы түсіндірілгенде ғана оқушыға пайдалы таным береді.