Егерде Анахарсис шынында осы патшаның әулетінен шыққан болса, оны туған ағасының өлтіргендігін бәрі біліп қойсын

Алтын адамға тереңірек үңілсек, “Мәдени мұра” бағдарламасы аясында Есік қорық-мұражайын ашу мәселесіне байланысты былтыр күзде Президент Әкімшілігі Басшысының орынбасары, “Мәдени мұра” бағдарламасын іске асыру жөніндегі Қоғамдық кеңес төрағасы Мәулен Әшімбаевтың арнайы келіп, Алтын адам табылған өңірде отырыс өткізіп, жер жағдайын өз көзімен көріп қайтқаны көңіл қуантады. Бұл мәселе, меніңше, әлдеқашан көтерілуі керек еді.

Академик Досмұхамед Кішібеков: “1969 жылы Алматы облысының Есік қаласына жақын жерден бұдан екі жарым мың жыл бұрын өмір сүрген ‘Алтын адам’ табылды. Бұл, әлем ғалымдарының пікірінше, Египеттегі Тутанхамоннан кейінгі екінші үлкен ғылыми жетістікке жататын жаңалық еді”, – дейді. Бірақ, өкінішке қарай, біз әлі күнге дейін сол “екінші үлкен ғылыми жаңалыққа” лайық ұлттық деңгейдегі шараны жүйелі түрде жасай алған жоқпыз.

Енді “Мәдени мұраның” шарапаты бұған да тиіп, іс екі жыл көлемінде жүзеге асады делінсе және баспасөз: “Бұл істе әрбір ұсақ-түйекке дейін мән берілуі тиіс”, – деп қамқорлық білдірсе, қалай қуанбассың.

Бұл — құрылыс емес, ғылыми жұмыс

Дегенмен, істің нәтижелі бітуін осы бастан жан-жақты ойластырған жөн. Ең әуелі, Президент атап өткендей, мұның “құрылыс емес, ғылыми жұмыс” екенін ұмытпау қажет. Сондықтан қорық-мұражай салу ісімен қатар оның ғылыми-зерттеу бағытын да тереңдетуге тиіспіз.

Сонда ғана әлемдік мәні бар тарихи мұражайымызды өзгелерге лайықты дәрежеде танытып, өз деңгейінде дәріптей аламыз. Осы іске болмашы да болса көмегі тисін деген ниетпен төменде бірнеше ой айтылады.

Бесшатыр сабағы: қазылған мұра қалай жоғалады?

Президент “Мәдени мұраға” қатысты Отырарды мысалға келтірсе, мен Бесшатырды мысалға алғым келеді. Алтын адам Іленің бір жағалауынан табылса, Бесшатыр келесі жағында жатыр. Қазір ғалымдар екеуін де сақ дәуірінің ескерткіші деп қарайды.

Ғалым К. Ақышевтің айтуынша, Бесшатырда 26 шаршы километр жерді алып жатқан 31 оба бар. Соның он сегізін 1957–1961 жылдары Кемал Ақышев қазып, зерттеген. Ол: “Бесшатыр қабірі өз заманында ағаштан салынған күрделі құрылыстардың бірінен саналған. Ол үш бөлімнен тұрады: дәліз, ауызғы бөлме, қабір”, – деп сипаттайды. Сондай-ақ Бесшатыр ескерткіші Іле аңғарын мекендеген сак-тиграхаудалар тобына жататын тайпалардың қасиетті герросы болғанын (патшалар мен көсемдерді жерлейтін арнайы орын) айтады.

Ал студент кезінде Бесшатыр обаларын қазуға қатысқан, кейін Есік маңынан Алтын адамды тапқан Бекен Нұрмұханбетовтің диплом жұмысында 6-обаның ішкі жағын көрсететін фотосуреттер сақталғаны айтылады. Демек, құжатталмаған қазба кейін қалпына келтіру мен түсіндіруді күрделендіреді.

Енді сұрақ туындайды: өзі көрмеген, білмеген адам обаның ішкі құрылысын дәл осындай етіп бүгін қайта қалпына келтіре ала ма? Қалпына келтірген күнде де, көне бөренелерді қайдан табады? Бұл — “ғылыми жұмыс” қағидасының неге маңызды екенін көрсететін нақты мысал.

Сақ па, үйсін бе: ажырату мәселесі

К. Ақышев бұл обаларды б.д.д. VII–V ғасырлардан ертеректе салынған деп ұйғарады. Сонымен бірге: “Сақтардың тастан, топырақтан тұрғызылған кішігірім обаларының Іле аңғарындағы толып жатқан үйсіндердің обаларынан айырмашылығы жоқ”, – деген тұжырым айтады.

Қытайдың “Тарихи жазбалары” мен “Ханнама” деректерінде сақтар аздау айтылып, күндер мен үйсіндер жайы көбірек баяндалады. “Ханнама” аудармасында Үйсіннің ордасы Чекүк қаласында болғаны, бұл өңірдің “тегінде сақтардың ата қонысы” екені, кейін сақтардың ығысып, ұлы нүкістердің (йуежы) орын тепкені, одан соң үйсін күнбиінің нүкістерді талқандағаны баяндалады. Сондай-ақ “сақтар бытыраңқы қоныстанды да, бөлшектеніп, бірнеше мемлекет болып кетті” делінеді.

Бұл оқиғалар б.д.д. дәуірге сәйкес келеді: б.д.д. II ғасырдан бері бұл өңірде үйсіндер, ал одан бұрын сақтар мен нүкістер мекендегені байқалады.

Арыс (Анарыс) және Анахарсис: дерек пен шежіре тоғысқанда

Қазақтың “алты Арыс” туралы ұғымы көпке таныс болғанымен, “Арыс” ұғымының тарихи қабаты жиі еленбей жатады. Аңызға балай салу — дерек іздеуге кедергі.

Түркі халықтарының түпкі тарихы көп жазылған екі арна — Қытай және Грекия деректері. Грек деректерінде “скиф” атауы кең қолданылғанын, ал “сақ” пен “скифті” кей ғалымдар бөлек қарастыратынын да ескерген жөн.

Әр дәуір авторларының баяндауында ауытқу болуы табиғи: бірі әкесін Гнур десе, бірі Даукет дейді. Бірақ бір тұлғаның ұзақ уақыт бойы қайта-қайта жазылып, үлгі етілуі — оның тарихи салмағын аңғартады.

Қазақ шежіресіндегі нұсқада Арыстың өз аты Анарыс болғаны, Еуропада ілім алып, елге оралған соң қысқа уақыт өмір сүргені, Тоқсары деген туысымен бірге жүргені айтылады. Бұл мотивтер грек деректеріндегі Анахарсис пен Токсарид әңгімелерімен қабысады деген пікір ұсынылады.

Егер Арыс-Анахарсиске қатысты уақыт межелері б.д.д. VII–VI ғасырларға келсе, онда сақтардың Жетісуда ертерек мекендеп, кейін батысқа қарай ауған болуы ықтимал деген ой айтылады. Бұдан әрі: Жетісуда тек сақ обалары ғана зерттеліп, он ғасырға жуық өмір сүрген Үйсін мемлекетінің ескерткіштері неге жүйелі қарастырылмай келеді деген сауал көтеріледі.

Есік қорғаны және Алтын адам: асығыс қорытындыдан сақтану

Сақ, құн, үйсін үшеуі де бір түбірден тараған ұрпақ болуы мүмкін деген пайым қабылданса, олардың әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі, соның ішінде жерлеу рәсімі де ұқсас болуы заңды. Онда Есік обасынан табылған Алтын адамды “сақ” деп кесіп айту ғылыми тұрғыдан сақтықты қажет етеді.

Демек, Есік қорық-мұражайын жасау барысында ең басты талап — бір ғана “сәулеттік жоба” емес, дерекке сүйенген, жүйелі зерттеу мен дәлелді түсіндіру мәдениетін қалыптастыру. Әйтпесе, Бесшатыр тәжірибесі көрсеткендей, қазылған мұраның өзі уақыт өте “көрсетілмейтін”, “түсіндірілмейтін” күйге түсіп қалуы ықтимал.