Жер шаруашылығының жағдайы туралы қазақша реферат
Жер және өсімдік шаруашылығы: 1990–2000 жылдардағы негізгі үрдістер
Өсімдік шаруашылығының жағдайына көз жүгіртсек, екі ірі мәселе айқын көрінеді: егін егілетін жер көлемі қысқарды және әр гектардан алынатын түсім төмендеді. Демек, өндіріс бір мезгілде екі бағыттан да күйзеліске ұшырады.
Астық
28,5 млн т → 11,6 млн т
1990–2000: тазартылғаннан кейінгі көлем 2,5 есеге азайды.
Егістік көлемі
23,4 млн га → 12,4 млн га
Дәнді дақылдар егістігі күрт қысқарды.
Өнімділік
12,2 ц/га → 9,4 ц/га
Орташа түсім де төмендеді.
Астық өндірісі: құлдыраудың себептері тек ауа райы емес
Екі жылды (1990 және 2000) салыстыру әрдайым бірдей әділ бола бермейді: Қазақстанда бір жыл жаңбырлы, келесі жыл құрғақ болуы мүмкін. Кейде екі-үш жылдан кейін қатты құрғақшылық қайталанып, өнім күрт төмендейді.
Құрғақшылық әсері
1990–2001 жылдары 1991, 1995, 1998 жылдары қатты құрғақшылық болып, әр гектардан небәрі 5,0–5,6 ц/га ғана өнім алынды.
Алайда астық көлемінің төмендеуін тек ауа райымен түсіндіру жеткіліксіз. Бидайдан өзге көптеген дәнді дақылдардың егістігі ерекше қарқынмен қысқарды.
Егіс көлемінің қысқаруы
- Бидай: 14,0 млн га → 10,0 млн га
- Арпа: 6,6 млн га → 1,7 млн га
- Қара бидай: 772 мың га → 31 мың га
- Тары: 781 мың га → 138 мың га
- Қарақұмық: 208 мың га → 52 мың га
- Күріш: 124 мың га → 78 мың га
- Дәндік жүгері: 129 мың га → 79 мың га
Жалпы түсімнің төмендеуі
2000 жылы дәнді дақылдардың жалпы түсімі 1990 жылмен салыстырғанда 2,5 есе азайды. Оның ішінде төмендеу деңгейі дақыл түрлері бойынша айқын ерекшеленеді:
- Бидай1,8 есе
- Қара бидай17 есе
- Тары15 есе
- Арпа5 есе
- Қарақұмық4,7 есе
- Күріш2,7 есе
Маңызды түйін
Негізінен тек бидай егу — жерді тиімді пайдалану тұрғысынан да, экономикалық жағынан да дұрыс емес. Жемшөптік және жармалық дақылдар ішкі қажеттілікті өтеумен қатар, сыртқы саудаға да бағытталуы керек.
Техникалық дақылдар: өсім бар, бірақ өнімділік әлсіз
Егіс көлемі
Техникалық дақылдардың егіс көлемі 439,9 мың га-дан 631,1 мың га-ға дейін өсті. Бұл өсім негізінен майлы дақылдардың, әсіресе күнбағыстың кеңеюімен байланысты: майлы дақылдар 266,5 мың га-дан 448,2 мың га-ға дейін артты, күнбағыс 136,9 мың га-дан 313,9 мың га-ға дейін ұлғайды.
Мақта: алаң ұлғайды, түсім төмендеді
Мақта егістігі 119,7 мың га-дан 151,8 мың га-ға дейін (26,8%) өскенімен, өнімділік 27,1 ц/га-дан 18,7 ц/га-ға дейін төмендеді. Соның салдарынан жалпы түсім 324 мың т-дан 287 мың т-ға азайды.
Бұл құбылыс бір жылмен шектелмейді: 1998 жылы өнімділік 14,1 ц/га-ға дейін құлдырады.
Өнімділіктің төмендеу себептері
- Су тапшылығы жағдайында егіс көлемін қысқартып, сумен қамтуды күшейту орнына, керісінше егіс ұлғайтылды.
- Тыңайтқыш қолдану мен агротехнологияларды сақтау деңгейі төмендеді.
Қант қызылшасы: стратегиялық дақылдың құлдырауы
Қазақстан үшін маңызды дақыл бола тұра, қант қызылшасының жалпы түсімі 1044 мың т-дан 273 мың т-ға дейін, яғни шамамен 4 есе азайды.
Негізгі себептер:
- Егіс көлемі: 43,6 мың га → 22,5 мың га (екі еседей кеміді).
- Өнімділік: 239 ц/га → 154 ц/га.
1994 жылдан бері жағдай күрделене түсті: сол жылы түсім 400 мың т-ға дейін төмендеп, 1997 жылы 100 мың т-ға дейін құлдырады.
Өсімдік майы және күнбағыс: алаң артты, өнім азайды
Халық сезінетін тапшылықтың бірі — өсімдік майы. Күнбағыс егістігі 136,9 мың га-дан 313,9 мың га-ға дейін (2,3 есе) ұлғайса да, өнімділік 9,2 ц/га-дан 4,0 ц/га-ға дейін төмендеді. Жалпы түсім де 126 мың т-дан 105 мың т-ға қысқарды.
Аймақтық бейімделу қажеттілігі
Күнбағыстың табиғи қолайлы ортасы бұрыннан белгілі: Шығыс Қазақстан, Семей және Павлодар өңірлері. Сол аймақтарда ауыспалы егіс пен қажетті технологиялар сақталса, жоғары өнім алуға мүмкіндік бар.
Темекі: өсім байқалған сала
Темекі өндірісі 1990 жылғы 4,6 мың т-дан 2000 жылы 16,2 мың т-ға дейін, яғни 3,5 есе өсті. Егіс көлемі де 2,6 мың га-дан 7,3 мың га-ға дейін (2,8 есе) артты. Бұл көрсеткіштер салаға сыртқы инвестордың (америкалық темекі компаниясының) келуі нақты нәтиже бергенін аңғартады.
Картоп, көкөніс және бақша өнімдері: аралас көрініс
Картоп
Өндіріс көлемі 2324 мың т-дан 1693 мың т-ға дейін азайды. Тұтыну, тұқымға сақтау және сақтау кезіндегі шығындарды ескерсек, жалпы түсім шамамен 2,5 млн т деңгейінде болуы қажет. Бұл тұрғыдан қазіргі көлем жеткіліксіз.
Көкөніс
Жалпы түсім 1136 мың т-дан 1544 мың т-ға дейін өсті. 1998 жылдан кейінгі үш жылда тұрақты өсім байқалды: сұраныстың едәуір бөлігі қанағаттандырылып, бағасы салыстырмалы түрде қолжетімді болды.
Бақша өнімдері
Жалпы түсім 301 мың т-дан 421 мың т-ға дейін өсті. Соған қарамастан, ішкі сұраныс толық жабылмай отыр: Өзбекстан мен Қырғызстаннан әкелінетін өнім көлемі әлі де едәуір.