Адам құқықтары жөніндегі уәкіл институты шет мемлекеттердің конституциялық заңнамасы арқылы жақсы таныс
Омбудсмен институты: мәні, орны және демократиялық басқарудағы рөлі
Адам құқықтары жөніндегі уәкіл (омбудсмен) институты көптеген елдердің конституциялық-құқықтық тәжірибесінде бұрыннан қалыптасқан. Бүгінде әлемнің түрлі мемлекеттерінде жүзден аса омбудсмен жұмыс істейді. Бір елдерде бұл лауазым омбудсмен, екіншілерінде — медиатор, үшіншілерінде — парламенттік уәкіл, ал кейбірінде — азамат құқықтары жөніндегі уәкіл деп аталады.
Омбудсмен билік органы да, мемлекеттік басқару органы да, сот органы да емес. Ол парламентаризм аясында әрекет етіп, мемлекеттік органдар қызметін бақылауға және азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға бағытталған.
Неліктен омбудсмен қажет?
Дәстүрлі юстицияның артықшылықтары болғанымен, оның рәсімдері жиі күрделі, ұзақ және қымбат болуы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда омбудсмен қолданыстағы құқықтық механизмдерді алмастырмайды, керісінше, оларды толықтыратын қосымша құқық қорғау құралы ретінде танылады.
Қызмет аясы
Омбудсмен жеке адамдар арасындағы дауларды қарастырмайды. Оның негізгі нысанасы — азамат пен мемлекеттік орган (ұйым, мекеме) арасындағы қатынастар.
Жұмыс тәсілі
Қатаң процессуалдық талаптарға тәуелді болмай, жекелендірілген әрі түсінікті көмек көрсетуге ұмтылады.
Омбудсмен көбіне бұқаралық ақпарат құралдарымен белсенді жұмыс істейді. Оның қызметін шартты түрде «иландыру магистратурасы» деп атауға болады: ол жариялылық, сын және иландыру арқылы құқық бұзушылық фактілерін ашып көрсетіп, мемлекеттік басқарудағы қайшылықтарды жұмсартуға ықпал етеді.
Халықаралық түсінік және анықтама
Әр елдің мемлекеттік құрылысы мен құқықтық дәстүрі омбудсмен институтының өзіндік үлгісін қалыптастырады. Заңгерлердің Халықаралық ассоциациясы омбудсмен ұғымын, мәні бойынша, конституцияда немесе заң актілерінде көзделген, парламент алдында жауапты, азаматтардың мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғаларға қатысты шағымдарын қабылдайтын (немесе өз бастамасымен әрекет ететін), тексеру жүргізуге, түзету шараларын ұсынуға және баяндамалар әзірлеуге құқылы жоғары мәртебелі тәуелсіз жария лауазымды тұлға басқаратын қызмет ретінде сипаттайды.
Негізгі қағида
Омбудсмен заң шығарушы, атқарушы және сот билігінің ешқайсысына жатпайды және олардың функциясын алмастырмайды. Дегенмен, оның институционалдық орны көбіне елдің жоғары мемлекеттік органдарымен байланыста болады.
Париж қағидалары және тиімді институт өлшемдері
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін әлемдік қауымдастықта адам құқықтарын қорғаудың тиімді тетіктерін көбейту қоғамды ізгілендіретіні туралы түсінік нығайды. Омбудсмен институтының кең таралуы да осы үрдіспен байланысты. Ұлттық құқық қорғау мекемелерін бағалауда Париж қағидалары тәуелсіздік пен тиімділік өлшемі ретінде орнықты.
- Конституцияға немесе заңға сәйкес құрылуы.
- Тәуелсіз болуы және өкілеттігі айқын тұжырымдалуы.
- Ашық жұмыс істеуі және есептілігі.
- Мемлекеттік органдармен және үкіметтік емес құқық қорғау ұйымдарымен ынтымақтастық орнатуы.
- Жинақы, жедел және қолжетімді болуы.
Халықаралық ынтымақтастық: не үшін маңызды?
Адам құқықтарын көтермелеу және қорғаумен айналысатын ұлттық мекемелердің мәртебесіне қатысты Париж қағидаттарына және Уәкіл туралы ережеде бекітілген құзыреттерге сүйене отырып, халықаралық ынтымақтастық екі себеп бойынша ерекше мәнге ие.
1) Оқшау жұмыс істеу мүмкін емес
Тиімді ұлттық мекеме адам құқықтары саласында құзыретті ұйымдар мен топтардың кең желісімен байланыс орнатып, оны нығайтуы тиіс.
2) Үздік тәжірибесіз толыққанды нәтиже жоқ
Адам құқықтарын қорғауда ауқымды әрі нәтижелі әрекет үздік шетелдік тәжірибені зерделеусіз және халықаралық әріптестікті дамытусыз мүмкін емес.
Ынтымақтастық БҰҰ құрылымдары (Адам құқықтары жөніндегі органдар, БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы және шарттық органдар), ЕҚЫҰ (ДИАҚБ және өзге институттар), Еуропалық Одақ, Еуропа Кеңесі бағыттары бойынша, сондай-ақ халықаралық форумдар мен сессияларға қатысу арқылы жүзеге асырылады.
Қазақстандағы омбудсмен институтының қалыптасуы
Қазақстанда омбудсмен институтының құрылуы — ұзақ жылдарға созылған жүйелі жұмыстың нәтижесі. Мамандар оның адам құқықтарын қорғаудағы маңызын негіздеп, әлемдік тәжірибені жинақтауға күш салды. Әсіресе, БҰҰ Даму бағдарламасы, БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссары басқармасы және ЕҚЫҰ секілді халықаралық ұйымдардың қолдауы айрықша рөл атқарды.
Омбудсмен институтын құру идеясы 1995 жылы ұсынылды. Кейін 1997–1999 жылдары дөңгелек үстелдер, пікірталастар, халықаралық конференциялар мен бірлескен жобалар арқылы тұжырымдар нақтыланып, ұлттық модельді әзірлеу бағытында жұмыс жанданды.
1997–1999: талқылаулар және институционалдық дайындық
Бұл кезеңде ҚР Президенті жанындағы адам құқықтарын қорғау жөніндегі Комиссия мен БҰҰ Даму бағдарламасының бірлескен жобалары дайындалып, мемлекеттік органдар, парламент өкілдері және ҮЕҰ қатысуымен жұмыс топтары құрылды. 1998 жылы Астанада, 1999 жылы Парламент ғимаратында және Алматыда өткен халықаралық конференциялар жаңа институттың келешегін талқылауға ықпал етті.
2000–2002: заң жобасы және өкілеттік туралы пікірталас
2000 жылдың ақпанында Қазақстан Республикасында адам құқықтары жөніндегі уәкіл туралы заң жобасын әзірлеу үшін арнайы жұмыс тобы құрылды. Жоба түрлі ведомстволарда талқыланып, ең күрделі мәселе ретінде омбудсменнің мәртебесі, құзыреті және өкілеттіктерінің шегі көтерілді.
Әлемдік тәжірибеде омбудсменнің ықпал ету құралдары әртүрлі. Скандинавия елдерінде оның өкілеттігі кең, ал кей мемлекеттерде ұсынымдары орындалмай қалатын жағдайлар кездеседі. Қазақстанда да жаңа институттың құқық қорғау және сот-прокуратура жүйесімен арақатынасы жөнінде пікірталастар болып, заң жобасына бірнеше рет түзетулер енгізілді.
Соған қарамастан, халықаралық ұйымдармен тығыз ынтымақтастықтың, сарапшылар консультацияларының және мемлекеттік деңгейдегі талқылаулардың нәтижесінде 2002 жылы омбудсмен институтын құру мәселесі мемлекеттік күн тәртібінде берік орнықты. Бұл институт мемлекеттің адам құқықтарына қатынасын көрсететін маңызды индикатор ретінде қарастырылды.
2002: институттың құрылуы
2002 жылдың тамызында Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә. Назарбаев Конституцияның 7 жылдығына арналған сөзінде омбудсмен институты демократиялық мемлекеттерде бар екенін және Қазақстанда да құрылатынын атап өтті. 2002 жылғы 19 қыркүйекте адам құқықтары жөніндегі уәкіл институтын құру туралы Президент жарлығы қабылданып, институт өз қызметін бастады.