Балалардың жас кезеңдеріне тәуелді морфологиялық және физиологиялық ерекшеліктерді білу, оны тәрбие жұмыстарына тиімді пайдалану
Заман талабы және білім берудің жаңа бағыты
Әр дәуірдің өз ұсынары бар. Қалай болғанда да заман ағымынан қалмай, алға ұмтылу — үлкен мұрат. Бүгінде білім беру әлемдік құрылымның маңызды бөлігіне айналды. Қазақстанда да білім берудің ұлттық үлгісі қалыптасу үстінде, ал бұл үдеріс білім парадигмасының өзгеруімен қатар жүріп жатыр.
Жаңа парадигмада басты назар баланың тек білімі мен дағдысына емес, оның тұлғасына, білім алу арқылы дамуына аударылады.
Қазіргі педагогика ғылымының ерекшелігі — баланың тұлғалық дамуына бағытталған жаңа оқыту технологияларын іздеу және енгізуге ұмтылуы.
Физиология мен анатомия: педагогиканың ғылыми тірегі
XIX ғасыр педагогтары балалар анатомиясы мен физиологиясының тәрбие және оқыту ісін дамытудағы маңызын алғашқылардың бірі болып кеңінен көтерді. К.Д. Ушинский балалардың дене құрылысы мен мүшелер қызметін білмей, тәлім-тәрбие жұмысын дұрыс бағыттау мүмкін емес екенін атап өткен.
Системогенез және гетерохрондылық
1939 жылы А.Н. Северцов тұжырымдаған, кейін П.К. Анохин (1949) дамытқан системогенез ілімі мүшелер жүйелерінің әркелкі (гетерохронды) дамуын түсіндіруге ықпал етті. Бұл бала организмінің әр кезеңде әртүрлі қарқынмен жетілетінін көрсетеді.
Павловтың қағидасы
И.П. Павлов тәрбие теориясы мен практикасы үшін физиологияның маңызы зор екенін айтқан: даму мен тәрбиенің заңдылықтары физиологиялық негізге сүйенеді. Демек, тәрбиеші бұл заңдылықтарды баланың жасына сай қолдана білуі керек.
Н.К. Крупскаяның талабы
Н.К. Крупская педагог ең алдымен адам денесінің құрылысы мен қызметін, яғни анатомиясы мен физиологиясын және оның дамуын білуі тиіс екенін атап көрсеткен. Онсыз баланы дұрыс өсіріп, тәрбиелеу қиын.
Балалар мен жасөспірімдердің организмінде ересектермен салыстырғанда морфологиялық және физиологиялық айырмашылықтар бар. Баланың жас кезеңдеріне тән ерекшеліктерді білу — мұғалімнің баланың күш-қуатын, ой-өрісін дұрыс бағалауына және жеке қасиеттерін тиімді қалыптастыруына жол ашады.
Балабақшада тіл дамыту: барлық сабаққа ортақ міндет
Мектепке дейінгі балалардың тілін дамыту балабақшадағы барлық сабақтарда жүзеге асады: көркем әдебиет оқу, сауат ашу элементтері, сурет, математика, музыка, дене шынықтыру және басқа да жұмыстар баланың жасына сай ұйымдастырылады.
Шығармашылық ойындардың тілге әсері
Жаз мезгілінде балабақша ауласында «Жайлауға саяхат», «Шопан ата қонақта», «Ыдыс дүкені», «Мектеп», «Мұғалім», «Дәрігер» сияқты шығармашылық ойындар ұйымдастырылады. Тәрбиешілер балаларды қатыстыра отырып, ойын материалдарын өздері дайындайды: түрлі-түсті кәмпит, нан-тоқаш, құрт, ыдыс-аяқ, киіз үй, үй мүліктері, төсек-орын, көрпе-жастық, кілем, алаша және т.б.
Мұндай орта балаларға бұрын үйренген сөздерді дұрыс айтуға, өзара сөйлесуге, пікір алмасуға және көргенін әңгімелеп беруге табиғи мүмкіндік береді.
Баланың айналаны танудағы басты көмекшісі — тіл. Тіл дамыған сайын ой-өріс, сана-сезім және әлеуметтік байланыс та кеңейеді.
Сөздік қоры молайған бала ересектермен де, құрдастарымен де белсендірек қарым-қатынас жасайды, түрлі әрекеттерге қызығады, түсінгенін баяндауға ұмтылады. Балалардың сөз қолданысын терең зерттеген К. Чуковский оларды «данышпан лингвистер» деп атаған.
Жоспарлау мәдениеті: бағдарламаны «тірілту»
Балабақшадағы тіл дамыту жұмысы арнайы сабақтарда, ойын мен еңбек үдерістерінде тәрбиешінің басшылығымен жүйелі іске асады. Сондықтан бағдарламалық материалға сүйеніп, оқу жылына жоспар жасауда баланың дұрыс сөйлеуін бағдарлау, сөздік қорын дамыту, ой-өрісін кеңейту жұмыстарына ерекше мұқият болған жөн.
Тақырып пен сабақ түрін нақтылау
Тәрбиеші қай тақырыпты қашан, қалай, қандай мақсатпен және қай сабақпен байланыстыра өтетінін анықтап, әр сабаққа қажетті материалды және балаларға қойылатын нақты сұрақтарды алдын ала жоспарлайды. Ана тілінен берілетін мәліметтер көбіне жалпылама берілуі мүмкін, сондықтан оларды дәл бөліп, ыңғайлап жоспарлау шығармашылық шеберлікті талап етеді.
Апталық жүктеме мен күнтізбелік жоспар
Бағдарлама соңында тіл дамыту бойынша апталық сабақ саны көрсетіледі. Тәрбиеші осыны негізге алып, «Айналадағы өмірмен таныстыру және тіл дамыту» бөліміне талдау жасайды, материалды оқу жылы бойынша бөледі, сабақ кестесі мен күнтізбелік жоспар құрастырады.
Мысал: «Күзгі бақша» тақырыбын тарқату
«Күзгі табиғат» тақырыбын жалпылама алмай, нақтылау тиімді. Мысалы, «Күзгі бақша, көкөніс жинау» деп алынса, бақылаудан кейін «Күзде» суреті бойынша әңгімелесу, «Қияр мен капуста» ертегісін оқу, тақпақ жаттау, «Бұл не?» ойынын (көкөністермен) өткізу сияқты сабақтар белгілі күндерге бөлініп жоспарланады.
Жоспарлау барысында балалардың сөйлеу деңгейі үнемі ескеріледі. Оқу жылының алғашқы аптасында тәрбиеші балалармен жекелей сөйлесіп, олардың сөйлеу мүмкіндігін анықтайды: аты-жөні, отбасы мүшелері, ойыншықтары туралы сұрап, әңгімелеседі. Осы мәліметтер негізінде күнтізбелік жоспар нақтыланады.
Жас кезеңдері бойынша тіл дамыту жұмыстары
2–3 жас: бейімделу және алғашқы сөздік жүйе
Бұл кезеңде негізгі мақсат — жаңа ортаға бейімделу арқылы тілдік белсенділікті ояту: затты көрсетіп атау, сол затпен ойната отырып дұрыс айтуға үйрету, сөйлеу мүшелерін жетілдіру, дыбыстарды тыңдап ажырата білуге жаттықтыру.
- Сөздік қорды күнделікті режиммен байланыстырып кеңейту (жуыну, киіну, тамақтану).
- Грамматикалық формаларды бастау: жекеше/көпше (бала—балалар, доп—доптар).
- Сұрақты тыңдап, сөйлеммен жауап беруге дағдыландыру.
Ойын-сабақтар тиімді: «Ғажайып қалта», «Әткеншек», «Үйшікте кім?», «Қуыршақты ұйықтату», «Қуыршаққа тамақ беру» секілді көріністер баланы сөйлетуге және ұжымдық әрекетке жұмылдырады.
Әдеби материал ретінде халық ауыз әдебиетінен және балалар жазушыларының жеңіл шығармаларынан мәтіндер алынады. Ертегіні оқыр алдында қимыл-қозғалыс арқылы дайындық жасау, суреттерді алмастырып көрсету, рөлге бөліп орындау, көлеңке театры сияқты тәсілдер баланың түсінуін де, сөйлеуін де күшейтеді.
3–4 жас: бақылау арқылы сөз байыту
Бұл жаста қоршаған ортамен таныстыру, тіл дамыту және шығарма оқу өзара жұпталып жүргізіледі. Бақылау сабақтарының міндеті — затты таныта отырып, оның атауына, іс-әрекетіне, түр-түсіне байланысты сөздерді нақты меңгерту.
Сонымен бірге көрген-білгені туралы өз бетімен қысқаша әңгімелеп айтуға үйрету де жүйелі түрде жүргізіледі. Себебі баланың сөздік қоры ең алдымен өзі көрген ортадан құралады.
5–6 жас: жүйелі сөйлеу, грамматика, шығармашылық
Естияр және ересек топтарда балалардың сөздік қоры, сөйлеу деңгейі, әдеби шығармаларды меңгеруі, жанрды ажыратуы (әңгіме, ертегі, өлең) және мазмұнды есте сақтауы ескеріледі. Жұмыс түрлері: оқу, тыңдау, әңгімелеу, әңгімелеп айтқызу (сабақта және сабақтан тыс).
Негізгі бағыттар
- Дыбыстарды дұрыс айту және «сөз–дыбыс» ұғымдарын практикалық меңгерту.
- Грамматикалық формалар арқылы байланыстырып сөйлеу.
- Көркем әдебиетті оқу және мазмұнын әңгімелету.
Өмірмен сабақтастыру
Сөз үйрету экскурсия, бақылау, әңгімелесу жұмыстарымен үйлестіріледі. Мысалы, балабақша ғимаратын бақылауда «оң жақ», «сол жақ», «қарсы алдында» сияқты бағыт-бағдар сөздері нақты жағдаймен байланыста меңгертіледі.
Дидактикалық ойын: білімді бекіту және сөйлеуді жандандыру
Дидактикалық ойындар мектепке дейінгі кезеңде тіл дамытудың өзекті құралы болып саналады. Олар бағдарламалық материалды меңгертеді, үйренген дағдыларды бекітеді, есту-көру арқылы қабылдауды және сөйлесу белсенділігін арттырады. Сөздік қоры аз, өздігінен сөйлеуге қиналатын балалар үшін бұл әсіресе маңызды.
Ұсынылатын ойын түрлері
- «Жасырылған затты тап»
- «Ғажайып қапшық»
- «Ойыншықты тап» (түрі, көлемі, формасы: домалақ, көк, кішкене)
- «Қолыңмен байқап көр, атын айт»
- «Жаңа қуыршақты қабылдау»
Ойын түрлері тәрбие мақсатына қарай алмастырылып отырады. Серуенде, аулада, бақылау сәттерінде де ойынға арнайы көңіл бөлінгені жөн: ойын көргенді айтуға, есте сақтауға және байланыстырып сөйлеуге үйретеді.
Дыбысты дұрыс айту: жүйелі жаттығудың нәтижесі
Тіл дамыту сабақтарында сөз ішіндегі дыбыстарды дұрыс айтуға ерекше назар аударылады. Балалар көбіне р, л, с, ш, ж, з, б, п, ф дыбыстарын айтуда қиналуы мүмкін: дыбысты түсіріп айту, алмастыру, сөз ішінде бұрмалау кездеседі (мысалы, «қуыршақ» — «құршақ», «қолғап» — «қолбақ», «орамал» — «омалaр»).
Тиімді тәсіл
Дыбысты түзету жұмысы тек тіл дамыту сабағымен шектелмейді: көркем әдебиет оқу, дидактикалық ойын, бақылау сабақтарында да мазмұнға сай табиғи түрде енгізіледі. Мақсат — оқу жылы соңына дейін бағдарламада белгіленген дыбыстарды дұрыс айтуға жеткізу.
Баланың тілдік кемшіліктерін түзету — бір реттік әрекет емес, күнделікті өмірмен сабақтасқан ұзақ үдеріс. Дәл осы жүйелілік педагогикалық жұмыстың сапасын айқындайды.