Сатурн Күн жүйесіндегі құралсыз көзбен бақылауға болатын соңғы планета
Алып планеталар: ортақ белгілері және ерекшеліктері
Алып планеталардың (Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун) өлшемдері мен массалары өте үлкен, ал орташа тығыздығы төмен (ең азы Сатурнда — 0,7 г/см³). Құрылымы жағынан бұл планеталар бір-біріне ұқсас және Күннен едәуір алыс қашықтықта орналасқан.
Негізгі ортақ сипаттар
- Газ бен сұйық қабаттары басым күрделі ішкі құрылым.
- Күннен алыстығына байланысты температуралық режимі өзгеше.
- Барлығы серіктермен қоршалған: бұрын 30-дан аспаса, қазір 60-қа жуық серік белгілі.
Қазіргі деректер бойынша серіктер саны мынадай: Юпитерде — 16, Сатурнда — 17, Уранда — 15, ал Нептунда — 8. Серіктердің әртүрлілігі олардың пайда болуы мен эволюциясының күрделі екенін көрсетеді.
Юпитер
Ең үлкен және ең ауыр алып планета
Көлемі
Жерден шамамен 1320 есе үлкен.
Массасы
Жерден 315 есе ауыр.
Юпитер түрлі түсті бұлттарымен ерекшеленеді. Егер массасы аздап үлкенірек болғанда, ол «кішкентай жұлдызға» айналуы да мүмкін еді. Дегенмен оның өз ішкі жылу көзі бар: заттың радиоактивті ыдырауы және сығылу барысында бөлінетін энергия.
Юпитердің ішкі аймағында ток өткізетін орта (металлдық сутекке жақын күй) мен айналу динамикасы қуатты магнит өрісін тудыруы ықтимал. Магнит өрісінің Күн желімен әсерлесуі нәтижесінде атмосферада полярлық шұғыла мен найзағай құбылыстары байқалады.
Үлкен Қызыл Дақ
Юпитердің Үлкен Қызыл Дағы — өлшемі Жерден шамамен екі есе үлкен циклон. Ол өз осін шамамен 6 күнде бір рет толық айналып шығады.
Юпитердің сыртқы серіктері өте алыс қашықтықта орналасқан: ең алыс серігінің бетінен қарағанда Юпитер аспанда Айдан да кіші болып көрінуі мүмкін.
Сатурн
Құралсыз көзге көрінетін ең алыс планета
Сатурн — құралсыз көзбен бақылауға болатын соңғы планета. Оның тығыздығы Күн жүйесіндегі барлық планеталардың тығыздығынан да төмен, тіпті судың тығыздығынан да аз. Егер Сатурн сыятын алып мұхит табу мүмкін болса, ол мұхитта қалқып жүрер еді.
Сақиналар жүйесі
Сатурн өзінің қуатты сақиналар жүйесімен әйгілі: ені шамамен 275 000 км, ал қалыңдығы 1 км-ден де аз.
Шамамен 5 млрд жыл бұрын Күнді айнала көптеген ұсақ денелер мен бөлшектерден тұратын сақина тәрізді құрылым болған. Сол материалдың біртіндеп бірігуі нәтижесінде планеталар қалыптасты деп есептеледі. Сондықтан Сатурнның сақиналары планеталардың пайда болу механизмін түсінуге көмектеседі.
Уран
Көгілдір алып және ерекше ішкі қабаттар
Уран да басқа алып планеталар сияқты жартылай сұйық, жартылай газ күйінде болады. Оның ішінде салыстырмалы түрде ірі қатты ядро бар. Газ қабығының астында қалыңдығы планета радиусының шамамен үштен біріндей қабатта су, аммиак және метаннан тұратын, температурасы бірнеше жүз градусқа жететін тығыз «мұхит» орналасқан. Мұндағы қысым 200 мың Жер атмосферасынан кем емес.
Атмосфера құрамы
Негізінен сутегі, гелий және метан. Юпитер мен Сатурнмен салыстырғанда олардың салыстырмалы мөлшері төменірек.
Түсі мен магнит өрісі
Уран көгілдір реңкті, өйткені атмосфераның жоғарғы қабатында сутегі мен гелий тұманы және метан әсері байқалады. Магнит өрісі Жердікіндей күшті, алайда магниттік полюстер географиялық полюстерден шамамен 500 км ауытқыған.
Сақиналары
Уранда 9 сақина бар. Олар тығыз әрі жіңішке, Сатурн сақиналарымен салыстырғанда мың есе жіңішке. Түстері көмірдей қара болып көрінеді.
Нептун
Ең алыстағы желді әлем
Нептун Күннен шамамен 4,5 млрд км қашықтықта орналасқан — бұл Жерден шамамен 30 есе алыс. Өлшемі Ураннан сәл ғана кіші, әрі газды алыптардың ішіндегі ең кішісі болып саналады.
Атмосферасы
Зерттеулер Нептун атмосферасының құрамы алып планеталарға ұқсас екенін көрсетті: шамамен 85% сутегі, 13% гелий және аз мөлшерде басқа заттар мен метан қоспалары.
Нептунда атмосфера қозғалысы ерекше: планетаның шығысқа қарай айналуына қатысты алғанда, жоғарғы қабаттардағы ағындар батысқа қарай бағытталады, ал экватор маңындағы бұлттар салыстырмалы түрде баяу қозғалады.
Ең күшті желдер
Күн жүйесіндегі ең күшті желдер Нептунда соғады: олардың жылдамдығы кей жағдайда дыбыс жылдамдығына дейін жетуі мүмкін.