Үстеме шығыстар
Пайда, шығын және өнімділік: кәсіпорын тиімділігін түсіндіретін негізгі ұғымдар
Пайда алу — кәсіпкерлік қызметтің негізгі мақсаты. Алайда тиісті шығындарсыз, әдетте, жоспарланған кірісті қамтамасыз ету мүмкін емес. Кәсіпорын пайда тапса, ол нәтижелі жұмыс істейді деп есептеледі. Экономикалық есептерде өнімділік (табыстылық) көрсеткіштері салыстырмалы тиімділікті сипаттайды және кәсіпорын қызметінің түпкі нәтижесін бағалауға көмектеседі.
Өнімділік түрлері: өнім және кәсіпорын деңгейі
Өнім өнімділігі
Өнім өнімділігі үш нұсқада өлшенеді: өткізілген өнімнің өнімділігі, тауар өнімінің өнімділігі және жеке бұйымның өнімділігі.
1) Өткізілген өнімнің өнімділігі
Бұл — өнімді өткізуден алынған пайданың өткізілген өнімнің толық өзіндік құнына қатынасы.
2) Тауар өнімінің өнімділігі
Тауар өнімінің өнімділігі тауар өнімінің ақша бірлігіне шаққандағы шығындармен немесе оның кері шамасымен сипатталады. Классикалық түрде мына қатынас қолданылады:
(Т − Ө) / Ө × 100
Мұнда Т — кәсіпорынның көтерме бағамен есептелген тауар өнімі, Ө — тауар өнімінің толық өзіндік құны.
3) Бұйымның өнімділігі
Бұл — бір бұйымға келетін пайданың сол бұйымның өзіндік құнына қатынасы. Бұйым бойынша пайда көтерме баға мен өзіндік құн арасындағы айырма ретінде анықталады.
Кәсіпорын өнімділігі (жалпы өнімділік)
Кәсіпорынның жалпы өнімділігі — теңгермелік (жалпы) пайданың негізгі өндірістік қорлар мен нормаланатын айналым қаражаттарының орташа құнына қатынасы арқылы анықталады. Бұл көрсеткіш салынған капиталдың (активтердің) өсіміне ықпал ететін тиімділікті жинақтап көрсетеді.
Негізгі индикатор
Жалпы өнімділік деңгейі — кәсіпорын өнімділігін талдаудағы басты индикатор.
Қосымша бағалау
Фирманың дамуын дәлірек бағалау үшін айналымның өтімділігі мен капитал айналымдарының саны да есептеледі.
Айналым өтімділігі жоғарылаған сайын, жалпы түсіммен салыстырғандағы пайда да арта түседі.
Пайданың және өнімділіктің деңгейіне әсер ететін факторлар
Сыртқы факторлар
Бұл — кәсіпорын ұжымының әрекетіне тікелей тәуелді емес ықпалдар: материалдар бағасының өзгеруі, өнім бағасы, тасымалдау тарифтері, амортизация нормалары және т.б. Мұндай өзгерістер макродеңгейде қалыптасып, кәсіпорынның қорытынды көрсеткіштеріне елеулі әсер етеді.
Ішкі факторлар
Бұл — еңбек шығындарын, басқару сапасын және өндірістік ресурстарды пайдалану тиімділігін сипаттайтын факторлар. Өнім ассортиментінің құрылымдық өзгерістері өткізілген өнім көлеміне, өзіндік құнға және өнімділікке тікелей ықпал етеді.
Экономикалық талдаудың міндеті
- Сыртқы факторлардың әсерін бөліп көрсету және оның нәтижелерге ықпалын бағалау.
- Ішкі факторлар әрекеті нәтижесінде алынған пайданың көлемін айқындау.
- Жоспардың орындалуын бағалау және жоспардан ауытқу себептерін анықтау.
- Басқарудағы қателіктер мен тиімсіздіктерден туған шығындардың себептерін зерттеу.
- Пайданы (табысты) арттыру резервтерін ашу және есептеу.
Жалпы пайда және оның құрылымы
Теңгермелік (жалпы) пайда — өндірістік-қаржылық қызметтің түпкі қаржылық нәтижесі. Кей жағдайларда кәсіпорында жалпы пайданың орнына жалпы шығын қалыптасуы мүмкін; мұндайда кәсіпорын зиянды ұйымдар қатарына өтеді.
Жалпы пайда (немесе шығын) мына құрамдастардан тұрады:
Өткізуден
Өнім, жұмыс және қызметтерді өткізуден түскен нәтиже.
Өзге нәтижелер
Өткізуден тыс операциялардан алынған пайда/шығын.
Қорытынды әсер
Барлық әсерлердің жинақталған қаржылық нәтижесі.
Табыстылық көрсеткіштері: сатулар және инвестициялар
Көрсеткіштер жүйесі
Табыстылық көрсеткіштері қаржылық нәтижелерді абсолюттік және салыстырмалы түрде сипаттайды. Практикалық талдау үшін көбіне салыстырмалы көрсеткіштер маңызды, олар екі кіші топқа бөлінеді: сатуларға қатысты табыстылық және инвестицияларға қатысты табыстылық.
1-топ: сатуларға қатысты табыстылық
Бұл көрсеткіштер сатудан түсетін түсімге қатысты пайдалылықты бағалауға мүмкіндік береді. Үш жылдық кезең бойынша Қазақтелеком АҚ-ның сату көлемі 12 263 023 теңгеге, яғни 47%-ға өсті.
Пайда серпіні (EBIT)
Пайыздар мен салықтарды төлеуге дейінгі пайда 2 181 531 теңгеден 6 507 651 теңгеге дейін өсіп, 4 326 120 теңгеге (шамамен 200%) ұлғайды.
Таза табыс
Таза табыс тек 2000 жылы 2 303 654 теңгені құрады. 1998 және 1999 жылдары кәсіпорын шығынмен жұмыс істеді.
Мұнда негізгі ықпал еткен факторлар ретінде негізгі қызметтен түсетін табыстың өсуі және қызметтердің өзіндік құнының өзгеруі аталады. Сонымен бірге 2000 жылы бағамдық айырма бойынша 659 260 теңге көлеміндегі табыс маңызды рөл атқарды (1998 ж. — 2 270 333 теңге шығын, 1999 ж. — 4 670 537 теңге шығын).
2-топ: инвестицияларға қатысты табыстылық
Бұл көрсеткіштер кәсіпорын иесі немесе несиегер үшін маңызды: мүлікке салынған әрбір теңгеден қандай пайда алынатынын көрсетеді.
2006–2007
Таза пайданың оң мәні болмағандықтан, меншікті, перманенттік және негізгі капитал бойынша табыстылық коэффициенттері теріс мәнде қалыптасты.
2008
Көрсеткіштер оң аймаққа шықты: меншікті капиталдың табыстылығы −0,06-ға, перманенттік капитал −0,04-ке, негізгі капитал −0,04-ке дейін жақсарды.
Ескерту: бастапқы дереккөздегі таңбалар осылай берілген; тәжірибеде «оң нәтиже» әдетте оң мәнді коэффициенттерді білдіреді.
Активтердің экономикалық өнімділігі
Активтердің экономикалық өнімділігі (операциялық пайда алу қабілеті) базалық 1998 жылмен салыстырғанда 0,06 пунктке артты. Бұл әртүрлі факторлардың бірлескен әсерімен түсіндіріледі: активтердің 10%-ға өсуі және салықтарға дейінгі пайданың 200%-ға ұлғаюы.
Өнімділікті талдаудың техникалық-экономикалық логикасы
Өнімділікті техникалық-экономикалық факторлардың әсер ету нәтижесі ретінде қарастыруға болады. Техникалық-экономикалық талдаудың мақсаты — негізгі факторлар арқылы өндірістік-шаруашылық қызметтің түпкі қаржылық нәтижелерінің сандық тәуелділігін анықтау.
Өнімділік өндірістік процестің нәтижесі ретінде айналым қаражаттарының тиімділігі, өнім мен жекелеген бұйымдардың өзіндік құнының төмендеуі, сондай-ақ өнімділіктің артуымен байланысты факторлардың ықпалы арқылы қалыптасады.
Негізгі қорлар
Құрылымы және қор қайтарымдылығы (қор берушілігі).
Айналым қаражаты
Нормаланатын айналым қаражаттарының айналымдылығы.
Өткізу тиімділігі
Өткізілген өнімнің өнімділігі.
Жалпы өнімділікті талдау әдістемесі
- Тиімділік факторлары бойынша талдау.
- Өндірістік факторлардың пайда көлемі мен оның өзгерісіне ықпалы бойынша талдау.
Өзіндік құн құрылымы: шығыстардың үлесі (2005–2006)
Төменде Қазақтелеком АҚ өнімінің өзіндік құны құрылымының негізгі баптары келтірілген.
| Шығыстар баптары | 2005, мың тг | 2005, % | 2006, мың тг | 2006, % |
|---|---|---|---|---|
| Материалдық шығыстар (барлығы) | 7 879 | 7,3 | 17 650 | 12,1 |
| Тараптық ұйымдардың сатып алынған қызметтері (барлығы) | 7 458 | 6,9 | 7 267 | 5,0 |
| Өндірістік міндетті шығыстар | 551 | 0,5 | 3 438 | 2,4 |
| Өндірістік қызметкерлер еңбегіне төлем | 24 406 | 22,5 | 32 714 | 22,5 |
| Әлеуметтік салық | 5 784 | 5,3 | 7 742 | 5,3 |
| Әлеуметтік қамтамасыз ету шығыстары | 513 | 0,5 | 683 | 0,5 |
| Үстеме шығыстар | 5 562 | 5,1 | 7 247 | 5,0 |
| Өзге де үстеме шығыстар (барлығы) | 2 007 | 1,8 | 2 901 | 2,0 |
| Амортизациялық аударым (барлығы) | 54 401 | 50,1 | 65 768 | 45,2 |
| Жиыны | 108 561 | 100 | 145 410 | 100 |
Қызмет табыстылығы коэффициентіне ұқсас түрде, 2008 жылы табыстылық көрсеткіштері зерттелген кезеңде ең жоғары деңгейге жеткені атап өтіледі. Бұл жалпы табыстың (48%-ға) және қызметтерді іске асыру табысының (20%-ға) өсуімен түсіндіріледі.
Қаржылық тұрақтылыққа қатысты байқаулар
Ұзақ мерзімді міндеттемелер динамикасы
Ұзақ мерзімді міндеттемелер 2006–2008 жылдар аралығында 583 445 теңгеге, яғни жалпы салыстыру бойынша 4%-ға төмендеді. Дегенмен 2007 жылы 2006 жылмен салыстырғанда 2 318 521 теңгеге (16%) өскені, ал 2009 жылы 2008 жылмен салыстырғанда 2 901 966 теңгеге (17,24%) төмендегені байқалады.
Бұл ұзақ мерзімде компанияның несиеге қабілеттілігіне ықпал ететін маңызды әрі жалпы алғанда оң белгі ретінде қарастырылады. Себебі компания қарыз қаражатын ұзақ мерзімді негізде тарта отырып, активтерін меншікті капитал мен ағымдағы міндеттемелер секілді көздер есебінен де қалыптастырады, бұл несиегерлер мен инвесторлар үшін тартымдылықты арттырады.
Тәуелсіздік коэффициенті
Зерттеу кезеңінде тәуелсіздік коэффициенті айтарлықтай өзгермеді және 2006 жылы 0,5 деңгейінде болды. Бұл меншікті капиталдың салыстырмалы түрде тұрақты үлесін көрсетеді.