Қазіргі уақытта олар қаржылық және материалдық көмекке зар
Қазақстанда экологиялық туризмді дамытудың мәні
Қазақстан Республикасында экологиялық туризмді дамыту қажеттілігі тек экономикалық фактормен ғана емес — жаңа жұмыс орындарын ашу, шалғай өңірлердегі жергілікті қоғамдастықтарды қолдау және жергілікті экономиканы әртараптандырумен — сондай-ақ әлеуметтік сұраныспен де түсіндіріледі. Яғни халықтың денсаулығын нығайту, бос уақыт мәдениетін сапалы ұйымдастыру және табиғатпен үйлесімді өмір салтын қалыптастыру мәселелеріне жүйелі түрде назар аудару қажет.
Дүниежүзілік туристік ұйым сарапшыларының деректеріне сәйкес, соңғы он жылда экологиялық туризм ең қарқынды дамып келе жатқан бағыттардың біріне айналып, көптеген елдер үшін тұрақты дамудың тиімді құралы ретінде танылды. Туризм кірісі әлемдік экономикада мұнай экспорты мен көлік сатудан кейінгі жетекші орындардың бірін сақтап келеді, ал экотуризм инвестиция тартудың да маңызды арнасы болып отыр.
Қазақстанның табиғи әлеуеті
Туристік әлеуетті бағалау нәтижелері Қазақстанның экологиялық туризмді дамыту үшін кең мүмкіндіктері бар екенін көрсетеді. Еуразияның қақ ортасындағы бірегей табиғи жағдайлар мен ландшафттар, биоалуантүрлілік, сондай-ақ көптеген табиғи және тарихи ескерткіштер — осы бағыттың негізгі ресурстық тірегі.
- табиғи ландшафттардың әралуандығы және ерекше экожүйелер;
- мәдени-тарихи мұра объектілерінің кең спектрі;
- геосаяси орналасу артықшылығы және халықаралық ағындарға қосылу мүмкіндігі;
- еңбек ресурстары мен ішкі нарықтың өсімі.
Қазіргі жағдай: өсім бар, бірақ инфрақұрылым әлсіз
Статистика нені көрсетеді?
Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің деректеріне сәйкес, 2007 жылы заңды тұлға мәртебесіндегі ұлттық ерекше қорғалатын аумақтар 491,6 мың туристке қызмет көрсеткен. Туристік топтардың келуінен түскен кіріс 12,1 млн теңгені құраған.
Бұл деректер сұраныстың бар екенін дәлелдейді, алайда тұрақты өсім үшін басқару сапасы мен инфрақұрылымның жеткіліктілігі шешуші мәнге ие.
Неге даму баяу?
Экологиялық туризмнің табиғи ортаға ықпалы салыстырмалы түрде төмен әрі кең көлемді индустриялық инфрақұрылымды міндетті түрде қажет етпегенімен, Қазақстанда бұл бағыт бірқатар күрделі кедергілерге тап болуда. Негізгі себеп — рекреациялық-туристік инфрақұрылымның едәуір бөлігі әлі қалыптасу кезеңінде.
Қорытынды: сұраныс пен ұсыныстың сапасы, материалдық-техникалық база және кадрлық әлеует арасында сәйкессіздік сақталып отыр.
Экотуризмнің принциптік айырмашылығы
Негізгі қағидаттар
Экологиялық туризмнің басқа туризм түрлерінен басты айырмашылығы — туристің табиғаттағы тәртіп ережелерін сақтауы және табиғи ландшафттарды шамадан тыс ластаудан қорғауы. Бұл бағыт табиғи ресурстардың деградациясын болдырмауды және экожүйелерге түсетін қысымды барынша азайтуды мақсат етеді.
- табиғатта мінез-құлық нормаларын сақтау және жауапты тұтыну;
- қалдықтарды басқару, ластануды болдырмау;
- қорғалатын аумақтардың құндылығын сақтай отырып турөнім қалыптастыру.
Қоршаған ортаны қорғау және оны көркейту міндеттері тұрақты дамуға ұмтылған мемлекет үшін басым бағыт болуы тиіс. Осы негіз қаланбайынша, туризмнің, соның ішінде экологиялық туризмнің кеңеюі табиғи ортаға кері әсер ету қаупін күшейтеді.
Халықаралық тәжірибе және Қазақстандағы бастамалар
Экологиялық туризм соңғы онжылдықта әлем бойынша кең тараған, заман талабына сай жаңа бағыт ретінде орнықты. Оның өсуіне халықаралық ұйымдардың қызығушылығы да дәлел: Бүкіләлемдік туристік ұйым, Біріккен Ұлттар Ұйымы, Бүкіләлемдік жабайы табиғат қоры, Табиғатты қорғаудың халықаралық одағы және басқа да құрылымдар экотуризмді жүйелі түрде қолдап келеді.
Экотуризмді халықаралық және аумақтық деңгейде дамытуға арналған конференциялар, конгрестер, кеңестер мен симпозиумдар нәтижесінде көптеген туристік компаниялар өз портфелінде табиғатқа жауапты турөнімдер үлесін арттыра бастады.
Қазақстандағы мақсатты бастама
Қазақстанда 2004 жылы басталған экологиялық туризмді дамыту жөніндегі бастама кейінгі кезеңде өз нәтижелерін көрсетті. Оның негізгі мақсаты — ауылдық өңірлерде тұрақты экономикалық дамуды қамтамасыз ету және ауыл тұрғындарының экологиялық санасын арттыру.
2009 жылдан бастап экологиялық туризм жөніндегі қоғамдастық туристік фирмалармен үкіметтік емес ұйымдардың тікелей араласуынсыз жұмыс істеу тәжірибесіне өтті. Бұл нарықтың институционалдық қалыптасуына ықпал етті.
Негізгі проблемалар: жүйе, кадр, қолжетімділік
Көптеген елдердің тәжірибесі туризм индустриясы кез келген экономиканың ажырамас бөлігі екенін көрсетеді. Қазақстанда бәсекеге қабілетті туризм индустриясын құруға мүмкіндік мол болғанымен, экологиялық туризмнің дамуын тежейтін жүйелік мәселелер әлі де бар.
Нарық пен инфрақұрылым арасындағы алшақтық
Қазіргі туризм жүйесі туристердің барлық сұранысын толық қамтамасыз ете алмай отыр. Үлкен рекреациялық ресурстар сапалы материалдық база мен сервисті талап етеді, ал инфрақұрылым мен қызмет көрсету деңгейі әлеуетті сұраныс масштабына әрдайым сәйкес келмейді.
Мамандар тапшылығы
Келесі өзекті мәселе — осы салаға маманданған кадрлардың жетіспеуі. Экологиялық туризм табиғатты қорғау, география, менеджмент және сервис мәдениетін тоғыстыратын кешенді бағыт болғандықтан, шешімдер де кешенді болуы қажет.
Әлсіз дамудың нақты себептері
- нормативтік-құқықтық базаның жеткіліксіздігі;
- экотуризм объектілерінің жағдайы мен саны бойынша толыққанды статистикалық есептің болмауы;
- салық саясатының жетілдіруді қажет етуі (туристік қызметтегі қосымша құн салығының жүктемесі);
- ерекше қорғалатын табиғи аумақтарда маршруттарды дамытуға қаржының жеткіліксіздігі және келушілерге қызмет көрсететін, ақпарат беретін кадрлардың тапшылығы;
- қашықтағы объектілерге көлік қолжетімділігінің төмендігі (жолдар мен магистральдардан алыс орналасу);
- халықаралық байланыстардың және экотуризмді ұйымдастырудағы озық тәжірибені жүйелі енгізудің жеткіліксіздігі.
Тәуекелдер: ластану және ландшафттың бұзылуы
Туристік қызметті мемлекет деңгейіндегі стратегиялар мен бағдарламалар арқылы үйлестірмей дамыту қоршаған ортаға теріс әсер етуі мүмкін. Экотуризм объектілері болып саналатын табиғи су қоймаларының ластануына, әсіресе, туризмнің моторлануы және тазарту құрылыстары жоқ туристік базалардың коммуналдық қалдықтары айтарлықтай ықпал етеді.
Инфрақұрылымсыз экологиялық туризм болмайды, бірақ инфрақұрылымды табиғи ландшафтты елеулі өзгеріске ұшыратпай дамытудың тепе-теңдігі сақталуы тиіс. Әсіресе тау және тауға жақын аумақтарда бастапқы ландшафттың бұзылу қаупі жоғары: шағын базалардың орнына ірі қонақ үй кешендерінің салынуы, шаңғы трассаларын төсеу, жолдар мен электр желілерін жүргізу орман алқаптарының қысқаруына, табиғи кешендердің дағдарысына және ландшафттың эстетикалық тартымдылығының төмендеуіне әкелуі мүмкін.
Не істеу керек: қаржыландыру және жауапты басқару
Ғылыми негізделген бағдарлама қажеттілігі
Қазақстанда экологиялық туризмді дамытуға арналған ғылыми негізделген бағдарлама бұл саланы мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясатының бір бөлігі ретінде қарастырып, оны іске асыру тетіктерін нақтылауы тиіс. Қорғалатын табиғи аумақтарда экологиялық туризм дамып келеді, алайда олар қаржылық және материалдық қолдауға мұқтаж.
Инфрақұрылымды қалай дамыту қажет?
Туристік қызмет көрсетілетін объектілерді орналастыру кезінде көлік қолжетімділігі, инженерлік коммуникациялар, материалдық-техникалық база және тамақтану орындарын ұйымдастыру мүмкіндігі ескерілуі керек. Сонымен бірге экотуризмнің нысаны — табиғаттың өзі болғандықтан, инфрақұрылым ландшафттарды барынша сақтай отырып жоспарлануы тиіс.
Туристік маршруттарды реттеу, бақылау алаңдарын (көру нүктелерін) қауіпсіз әрі экожүйеге жұмсақ тәсілмен салу, қалдықтарды басқару жүйесін енгізу — мұның бәрі мақсатты инвестицияны қажет етеді.
Жеке сектордың міндеті
Қорғалатын аумақтарды қаржыландыру жеткіліксіз болған жағдайда, болашақта капитал салуға жағдай жасау маңызды. Алайда табиғи объектілерді қалпына келтіру және күтіп ұстау міндеттері жеке инвестиция тартылған кезде де экологиялық талаптармен қатаң реттелуі тиіс. Инфрақұрылымды дамытатын ұйымдар табиғи ресурстарды ұқыпты әрі жүйелі пайдалануды қамтамасыз етуге міндетті.
Қорытынды: экотуризм — тұрақты дамуға апаратын жол
Экологиялық туризмді дамыту — туристік қызмет нәтижесінде экожүйеге келетін теріс әсерді төмендетудің, табиғи мұраны сақтаудың және қоғамның экологиялық жауапкершілігін арттырудың тиімді жолы. Көптеген елдер бұл бағытқа басымдық беріп отыр, өйткені ол экономикаға пайда әкелумен қатар, табиғи ортаға деген қоғамдық назарды күшейтеді.
Біздің пайымдауымызша, Қазақстандағы экологиялық туризмнің орнықты дамуы республикадағы табиғи-шаруашылық кешенінің де табысты дамуына ықпал етіп, басты әлеуметтік-экономикалық мақсатқа — қоғамның тұрақты дамуына және салауатты өмір салтына қажетті қолайлы экологиялық жағдайды қамтамасыз етуге — қызмет етеді.
Әдебиеттер
- Алиева Ж.Н. Экологический туризм: учебное пособие. Алматы: Қазақ университеті, 2002.
- Ердавлетов С.Р. География туризма: история, теория, методы, практика. Алматы, 2000.