Қазақша рефераттар

Философия туралы түсінік

Негізгі мақсат және негізгі ұғымдар

Бұл тақырыптың негізгі мақсаты — студенттерде философия пәні туралы тұтас түсінік қалыптастыру, оның құрылымы мен атқаратын қызметін жүйелі түрде ұғындыру.

Негізгі түсініктер

  • Философия
  • Мифология
  • Агностицизм
  • Метафизика
  • Диалектика

Философия — рухани мәдениеттің ең көне әрі адамзат білімінің жауапты салаларының бірі. Ол дүниені тұтас күйінде түсіндіруге ұмтылады және ғылыми білімдердің жалпы бағытын айқындауға ықпал етеді. Сондықтан философияны кейде «ғылымдардың ғылымы» деп те атайды: алғашқы кезеңдерде табиғат, қоғам және адам туралы көптеген білімдер әлі жеке ғылымдар болып бөлінбей, философия аясында жинақталған еді.

Философияның пайда болуы және тарихи қалыптасуы

Тарихи бастау

Философияның тарихы шамамен 25 ғасырды қамтиды. Ол ежелгі Шығыс елдерінде (Үндістан, Қытай) пайда болып, классикалық деңгейіне ежелгі Грекия өркениетінде жетті.

«Философия» ұғымы грек тілінен «даналыққа құштарлық» деп аударылады. Ежелгі дәуірде даналық — жоғары мәні бар, адамды кемелдікке жетелейтін асқақ құндылық ретінде түсіндірілді.

Негізгі тұлғалар

Пифагор (б.з.д. 580–500)
Өзін «алғашқы философпын» деп атаған грек математигі әрі ойшылы.
Платон (б.з.д. 428–347)
Философияны дербес, ерекше сала ретінде айқындаған және терминді ғылыми айналымда орнықтырған ойшыл.
Аристотель (б.з.д. 384–322)
Философияның теориялық білім ретіндегі ерекшелігін анықтап, ұғымдық-логикалық аппаратын тереңдеткен ойшыл.

Алғашқы философтардың сұрақтары

Ежелгі ойшылдар философияны дүниені түсіндірудің әмбебап құралы ретінде қарастырды. Алғашқы философтар — энциклопедист ғалымдар: олар философиялық мәселелермен бірге математика, астрономия, медицина, техника, логика сияқты салаларда да еңбек етті (мысалы, Фалес, б.з.д. 624–547).

  • Дүниенің мәні неде?
  • Дүниенің құрылымы қандай?
  • Дүние шектеулі ме, әлде шексіз бе?
  • Жақсылық пен жамандық деген не?

Дүниетаным және философия

Дүниетаным — адамның әлемге қатынасы. Ол эмоциялық-психологиялық және интеллектуалдық факторларға сүйеніп қалыптасады. Дүниетаным адамның мінез-құлқы мен іс-әрекет принциптерін айқындайды, сондай-ақ оның идеяларын, моральдық нормаларын, әлеуметтік және саяси бағдарларын қалыптастырады.

Мифологиялық дүниетаным

Ең алғашқы дүниетанымдық түсініктер мифология түрінде пайда болды. «Мифология» сөзі грек тіліндегі mythos (аңыз) және logos (ілім) ұғымдарынан құралады.

Мифологиямен бірге жазу мәдениеті қалыптасты. Мифологиялық сюжеттер кейін көптеген діни дәстүрлерде пайдаланылды.

Діни дүниетаным

Дін көбіне сенімге сүйеніп, құбылыстардың түпкі себебін рационалды түрде талдаудан гөрі илануды талап етеді. Ол мифологияда кездесетін аңыз-әңгімелерді және символикалық баяндауды кең қолданады.

Философиялық дүниетаным

Философия мифологиямен қатар пайда болып, әсіресе діни түсініктермен пікірталас пен сын арқылы шыңдалып дамыды. Ол ойлау, зерттеу және сын көзбен қарау мәдениетін негізге алады.

Бүгінде философия дүниеге көзқарас ілімі ретінде ғана емес, басқа ғылымдарға әдіснамалық бағдар беретін сала ретінде де маңызды рөл атқарады.

Философия пәні: құрылымы, категориялары және функциялары

Пәні және зерттеу өрісі

Философия дүниені тұтас және бірлікте қарастырады: әлемнің тұтастығын оның жалпы заңдылықтарымен байланыстырады. Ол табиғаттың, қоғамның және ойлаудың даму мәселелерін зерттейді.

Философиялық талдауда кең қолданылатын іргелі категорияларға болмыс, сана, қозғалыс, шексіздік және басқа да ұғымдар жатады.

Философияның негізгі сұрағы

1) Материя мен сананың арақатынасы

Қайсысы бастапқы: материя ма, әлде сана ма?

2) Дүниені тану мүмкіндігі

Әлемді толық әрі сенімді түрде тануға бола ма?

Екі ірі бағыт және танымға көзқарас

  • Материализм: материяны бастапқы деп таниды, сананы материяның туындысы ретінде түсіндіреді.
  • Идеализм: сананы бірінші орынға қояды, болмысты санаға тәуелді түсіндіруге ұмтылады.
  • Агностицизм: дүниені тану мүмкін емес немесе шектеулі деп есептейтін көзқарас.

Материализмнің негізгі тарихи түрлері

  1. Ежелгі материализм: Демокрит, Гераклит, Эпикур.
  2. Метафизикалық материализм (XVI–XVIII ғғ.): Ф. Бэкон, Б. Спиноза, Д. Дидро және т.б.
  3. Диалектикалық материализм: К. Маркс, Ф. Энгельс.

Идеализмнің негізгі түрлері

  1. Объективтік идеализм: Платон, Гегель, неотомистер.
  2. Субъективтік идеализм: Дж. Беркли, Д. Юм, Э. Мах, экзистенциалистер.

Әдістері және функциялары

Екі негізгі әдіс

  • Диалектика — дамуды және жалпылама байланыстарды негізге алады.
  • Метафизика — құбылыстарды көбіне өзгермейтін, оқшау күйде талдауға бейім тәсіл ретінде сипатталады.

Екі негізгі функция

  • Дүниетанымдық — әлем мен адам туралы тұтас көзқарас қалыптастырады.
  • Әдіснамалық — ғылыми таным мен зерттеуге бағыт-бағдар береді.

Қазіргі кезеңдегі маңызы және қорытынды

Философияның пәні туралы түсінік уақыт өте өзгеріп, кеңейіп отырады. Дегенмен оның өзегі — дүниетанымдық мәселелерді талдау — сақталып келеді. Философтар әр тарихи кезеңде кездейсоқ пайда болмайды: олардың ойлары қоғам дамуының заңдылықтарымен, өмір талабы күн тәртібіне қойған сауалдарға жауап іздеумен тығыз байланысты.

Қорытындылай айтқанда, философия — материя мен сана, таным мен болмыс, адам мен қоғам туралы адамзат ой-санасының даму барысында жинақталған, жүйеленген теориялық білімдер жиынтығы.

Тақырыпты пысықтау сұрақтары

  1. Философияның құрылымы мен қызметі қандай?
  2. Қоғамдық ғылымдар жүйесінде философияның орны қандай?
  3. Философияның тарихи типтері қалай жіктеледі?
  4. Философия мен дүниетанымның байланысы неде?