Сайлау жүйелері ұғымы туралы қазақша реферат
Қысқаша реферат
Сайлау жүйелері ұғымы
Сайлау жүйесі — заңмен белгіленген ережелер, принциптер және тетіктер жиынтығы. Осы нормалар арқылы дауыс беру нәтижелері есептеліп, сайлау қорытындысы анықталады. Қазақстан Республикасында өткізілетін сайлаулардың басым бөлігінде нәтижені айқындауда көпшілік принципі қолданылады. Халықаралық терминологияда бұл тәсіл мажоритарлық сайлау жүйесі деп аталады.
Негізгі екі үлгі
- Мажоритарлық жүйе — көпшілік дауысты алған кандидаттың жеңуі.
- Пропорционалды (тепе-теңдік) жүйе — мандаттарды партиялардың жинаған дауысына қарай бөлу.
Мажоритарлық сайлау жүйесі
Қазақстан Республикасында мажоритарлық жүйенің екі әдісі қолданылады: абсолютті көпшілік және салыстырмалы көпшілік. Бұл тәсілдер «Сайлау туралы» Конституциялық заңның 9-бабында көзделген.
1) Абсолютті көпшілік
Сайлау өтті деп танылуы үшін дауыс беруге таңдаушылардың 50%-дан астамы қатысуы қажет.
Кандидат сайланған болып саналуы үшін дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың 50%-дан астамының дауысын алуы керек.
2) Салыстырмалы көпшілік
Қайта дауыс беру (екінші тур) кезінде басқа кандидаттармен салыстырғанда ең көп дауыс алған кандидат сайланған болып есептеледі.
Президент пен Парламент сайлауларындағы турлар логикасы
- 1-тур: дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың 50%-дан астамының дауысын алған кандидат жеңеді.
- 2-тур: басқа кандидатқа қарағанда көп дауыс алған кандидат жеңеді (салыстырмалы көпшілік).
- Қайта дауыс беру кезінде бір ғана кандидат бюллетеньге түссе, ол дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың 50%-дан астамының қолдауын алғанда сайланған болып саналады.
Пропорционалды сайлау жүйесі және партиялық тізімдер
Қазақстан Республикасында Парламент Мәжілісі депутаттарының бір бөлігін сайлау кезінде пропорционалды жүйе қолданылды. Осыған байланысты сайлау заңнамасына 1998 жылғы 6 қарашадағы №285-1 және 1999 жылғы 6 мамырдағы №375-1 Конституциялық заңдармен өзгерістер енгізілді.
Конституциялық негіз
Қазақстан Республикасы Конституциясының 50-бабы 3-тармағы мына ережемен толықтырылды:
«Он депутат бара-бар өкілдік жүйесі бойынша және біртұтас жалпыұлттық сайлау округінің аумағы бойынша партиялық тізімдер негізінде сайланады».
Бұл Парламентте саяси партиялардың кең ауқымды өкілдігін қамтамасыз етіп, сайлаушыға өз саяси ұстанымын дәлірек білдіруге мүмкіндік береді.
Партиялардың рөлі
- Пропорционалды жүйеде сайлауға тек саяси партиялар қатысады.
- Партиялар Мәжіліс депутаттығына партиялық тізім ұсынады.
- Тізімдегі кандидаттарды орналастыру тәртібін партияның өзі айқындайды.
Дауыс беру қалай жүреді?
- Сайлаушы нақты кандидатқа емес, партияға дауыс береді.
- Партияның сайлауға қатысуы Орталық сайлау комиссиясының шешімінен кейін мүмкін болады.
- Нәтижеде 7% және одан жоғары дауыс жинаған партиялар мандат бөлуге қатысады.
Мандаттарды бөлу логикасы (квота)
Жеті пайыздық кедергіден өткен партияларға берілген дауыстардың жиынтығы 10-ға бөлінеді (біртұтас жалпыұлттық округ бойынша бөлінетін депутаттық мандаттар саны). Осылайша алғашқы сайлау саны (квота) анықталады.
Әрбір партияның жинаған дауысы осы квотаға бөлінеді. Бөлудің нәтижесінде шыққан бүтін бөлік — тиісті партия алатын депутаттық мандаттар саны болып есептеледі.