Тау қазығұрты
Өсімдіктер тізімі: мекен ету ортасы, көбею кезеңі және шаруашылық маңызы
Төменде көпжылдық және біржылдық өсімдіктердің (плаунтәрізділер, қырықбуындар, қылқанжапырақтылар және әртүрлі шөптесіндер) қысқаша сипаттамалары берілген. Әр жазбада түрдің латынша атауы, жергілікті атаулары, таралу орны, споралану/гүлдеу уақыты және қажет болған жағдайда шаруашылықтағы қолданылуы көрсетіледі.
Қырықжапырақтәрізділер (папоротниктер)
Спора: көбіне VI–VIIIТаудың бұталы белдеулері, көлеңкелі жартастар мен бұлақ жағалаулары папоротниктер үшін негізгі мекен. Көп түрлер көлеңке мен ылғалды жақсы көреді, ал кейбірі құрғақ жартас сызаттарына бейімделген.
1) Cystopteris fragilis (L.) Borbás — Пузырник ломкий — мортылдақ
- Өмірлік формасы
- Көпжылдық.
- Өсетін орны
- Таудың бұталы белдеулерінде, көлеңкелі жартастарда, бұлақ жағаларында.
- Споралануы
- VII–VIII.
2) Thelypteris palustris Schott — Телиптерис болотный — батпақты аратіс
- Өмірлік формасы
- Көпжылдық.
- Өсетін орны
- Бұлақ жағаларында жиі кездеседі.
- Споралануы
- VII–VIII.
3) Dryopteris filix-mas (L.) Schott — Щитовник мужской — еркек усасыр
- Өмірлік формасы
- Көпжылдық.
- Өсетін орны
- Көлеңкелі аралас және шыршалы ормандарда, жартас түбінде, тасты топырақта.
- Шаруашылық маңызы
- Тамырсабағы — фільмариннің қайнар көзі.
4) Polystichum lonchitis (L.) Roth — Многорядник копьевидный
- Өмірлік формасы
- Көпжылдық.
- Өсетін орны
- Жартаста, тастар арасында, альпі және субальпі белдеулерінің көлеңкелі жерлерінде.
- Споралануы
- VII–VIII.
5) Asplenium trichomanes L. — Костенец волосовидный — қалампыршөп
- Өмірлік формасы
- Көпжылдық.
- Өсетін орны
- Көбінесе көлеңкелі жерде, субальпіге дейін жартас сызаттарында.
- Споралануы
- VI–VIII.
6) Asplenium viride Huds. — Костенец зелёный — жасыл қалампыршөп
- Өмірлік формасы
- Көпжылдық.
- Өсетін орны
- Субальпіге дейінгі көлеңкелі жерлерде, жартас сызаттарында.
- Споралануы
- VII–VIII.
7) Asplenium ruta-muraria L. — Костенец рута постенная — қалампыршөп
- Өмірлік формасы
- Көпжылдық.
- Өсетін орны
- Көлеңкелі әрі ылғалды жерлерде, жартас сызаттарында, тасты бөктерлерде.
- Споралануы
- VI–VIII.
8) Ceterach officinarum Willd. — Скребница обыкновенная — кәдімгі тарақшөп
- Өмірлік формасы
- Көпжылдық.
- Өсетін орны
- Құрғақ жартас сызаттарында, таудың төменгі беткейлерінде (альпіге дейін).
- Споралануы
- VII–VIII.
9) Cheilanthes persica Mett. ex Kuhn — Краскучник иранский — иран ызбаны
- Өмірлік формасы
- Көпжылдық.
- Өсетін орны
- Жартас сызаттарында, далалы және таудың төменгі бөлігіндегі шөлді жерлерде.
- Споралануы
- VII–VIII.
10) Adiantum capillus-veneris L. — Адиантум венерин волос
- Өмірлік формасы
- Көпжылдық.
- Өсетін орны
- Ылғалды суармалы жартастарда, сарқырама астында, тау өзені мен жылға жағалауларында.
- Ерекшелігі
- Оранжереялар мен бөлмелерде өсіріледі.
11) Polypodium vulgare L. — Многоножка обыкновенная (сладкий корень) — кәдімгі қырықаяқ, тәтті тамыр
- Өмірлік формасы
- Көпжылдық.
- Өсетін орны
- Жартас пен сызаттарда, тау беткейлерінде, көлеңкелі ормандарда (альпіге дейін).
- Споралануы
- VII–VIII.
12) Ophioglossum vulgatum L. — Ужовник обыкновенный — кәдімгі жылантіл
- Өмірлік формасы
- Көпжылдық.
- Өсетін орны
- Дымқыл, шалшықтанған шалғындықта; өзен және көл жағалауларында.
- Споралануы
- VII–VIII.
13) Botrychium lunaria (L.) Sw. — Гроздовник полулунный — жарты айлы шоқшабас
- Өмірлік формасы
- Көпжылдық.
- Өсетін орны
- Қысқа шөпті шалғындықтарда, тау беткейлерінде, альпі белдеуінің тасты шалшықтарында.
- Споралануы
- VI–VII.
Қырықбуындар, арша, қылша және су-маңай өсімдіктері
Ылғал ортаға бейімделуБұл бөлімде қырықбуындар (Equisetum), қылқанжапырақтылардың (арша) кей түрлері, қылша (Ephedra) және су қоймалары мен жағалауларда кең таралған өсімдіктер берілді.
14) Equisetum arvense L. — дала қырықбуыны
- Өмірлік формасы
- Көпжылдық.
- Өсетін орны
- Өзен және жылға жағалауларында, дымқыл шалғындықта, батпақ шеттерінде; кейде арамшөп.
- Споралануы
- IV–V.
- Шаруашылық маңызы
- Дәрілік және тағамдық.
16) Equisetum hiemale L. — хвощ зимующий
- Өмірлік формасы
- Көпжылдық.
- Өсетін орны
- Аралас ормандарда, тасты және құмды бөктерлерде, орман өзендерінің жағалауларында.
- Споралануы
- VI–VIII.
- Шаруашылық маңызы
- Дәрілік; металды және ағашты жылтырату, тазарту үшін қолданылады.
17) Juniperus turkestanica Kom. — можжевельник туркестанский — Түркістан аршасы
- Өмірлік формасы
- Көпжылдық.
- Өсетін орны
- Таудың альпілік, субальпілік және жоғарғы орман шеттерінде.
- Гүлдеуі
- VII–VIII.
18) Juniperus seravschanica Kom. — можжевельник зеравшанский — Зеравшан аршасы
- Өмірлік формасы
- Көпжылдық.
- Өсетін орны
- Құрғақ таулы бөктерде; төменгі және ортаңғы белдеулерде.
- Гүлдеуі
- VI–VIII.
- Шаруашылық маңызы
- Сапалы ағаш; беткейлерді орнықтыру және эрозияға қарсы қолдану.
21) Ephedra equisetina Bunge — хвойник хвощевый — қырықбуын қылша (тау қылшасы)
- Өмірлік формасы
- Көпжылдық.
- Өсетін орны
- Таудың төменгі және ортаңғы белдеулерінің оңтүстік тасты беткейлерінде.
- Гүлдеуі/жемістенуі
- VI, VIII.
- Шаруашылық маңызы
- Құрамындағы эфедрин алкалоидын алу үшін негізгі шикізат.
22) Typha latifolia L. — рогоз широколистный — жалпақ жапырақты қоға
- Өмірлік формасы
- Көпжылдық.
- Өсетін орны
- Өзен-көл жағалауларында, батпақта, арық шеттерінде.
- Гүлдеуі
- VI–VIII.
- Шаруашылық маңызы
- Қоректік, крахмалға бай, техникалық маңызы бар.
25) Potamogeton pectinatus L. — рдест гребенчатый — тарақбас шалаң (қазоты)
- Өмірлік формасы
- Көпжылдық.
- Өсетін орны
- Өзен шығанақтарында және тұщы көлдерде 20 см-ден 5–6 м-ге дейінгі тереңдікте өседі.
28) Alisma plantago-aquatica L. — частуха подорожниковая — бақа жапырақ тәрізді кербезгүл
- Өмірлік формасы
- Көпжылдық.
- Өсетін орны
- Әртүрлі суқоймалардың жағалауларында.
- Гүлдеуі
- VII–VIII.
- Шаруашылық маңызы
- Дәрілік, емдік.
31) Butomus umbellatus L. — сусак зонтичный — шатыршалы теңгебас
- Өмірлік формасы
- Көпжылдық.
- Өсетін орны
- Ылғал шалғындықта, өзеннің дымқыл жағалауларында; жиі суда өседі.
- Гүлдеуі
- V–VIII.
- Жеміс салуы
- VI–XI.
- Шаруашылық маңызы
- Крахмалға бай, қоректік.
Астық тұқымдастары (Poaceae): таралуы және қолданылуы
Астық тұқымдастары тізімде ең көп қамтылған. Олар құмды алқаптардан бастап субальпі шалғындықтарына дейінгі кең ауқымды мекендейді. Көпшілігі — жемшөптік маңызы жоғары түрлер; кейбірі техникалық, тағамдық немесе сәндік мақсатта пайдаланылады.
32) Imperata cylindrica (L.) P. Beauv. — Императа цилиндрическая
Көпжылдық. Құмда, өзен және арық жағалауларында, ылғалды тұзсыз шалғындықта өседі. Гүлдеуі: IV–V.
Шаруашылық маңызы: азықтық (төмен сапалы), сәндік.
34) Bothriochloa ischaemum (L.) Keng — Бородая кровоостанавливающая — қантияр бозшағыл
Көпжылдық. Таудың құрғақ беткейлері мен қыраттарында өседі; көбінесе жазық далаларда кездеседі. Гүлдеуі: VII–VIII.
Шаруашылық маңызы: жемшөптік.
36) Stipa capillata L. — Ковыль волосотик (тырса) — қылқан боз
Көпжылдық. Шалғындықта және тау даласында өседі. Гүлдеуі: VI–VII.
Шаруашылық маңызы: жемшөп.
40) Phleum phleoides (L.) Karst. — Тимофеевка степная — далалық атқонақ
Көпжылдық. Құрғақ шалғындықта, далада және таудың тасты бөктерінде өседі. Гүлдеуі: V–VII.
Шаруашылық маңызы: жақсы жемшөп.
42) Alopecurus pratensis L. — лисохвост луговой — шалғындық түлкіқұйрық
Көпжылдық. Альпі және субальпі шалғындықтарында өседі. Гүлдеуі: V–VI.
Шаруашылық маңызы: жоғары сапалы жемшөп.
48) Avena sativa L. — овёс посевной — егістік сұлы
Біржылдық. Егістікте (әсіресе бидай алқаптарында) арамшөп ретінде кездеседі. Гүлдеуі: VI–VIII.
Шаруашылық маңызы: бағалы жемшөп, мәдени өсімдік.
50) Phragmites australis (Cav.) Trin. ex Steud. — тростник обыкновенный — кәдімгі қамыс (құрақ)
Көпжылдық. Жағалауларда тоғайланып өседі, өзеннің құйылыстарында және шығанақты шалғындықта кездеседі. Гүлдеуі және жеміс салуы: VII–X.
Шаруашылық маңызы: техникалық және жемшөптік.
57) Dactylis glomerata L. — ежа сборная — жима тарғақ
Көпжылдық. Субальпіге дейінгі белдеулерде шығанақты шалғындықтарда өседі. Гүлдеуі: VI–VII.
Шаруашылық маңызы: жемшөп.
60) Poa pratensis L. — мятлик луговой — шалғындық қоңырбас
Көпжылдық. Бұталы жерлерде және шалғындықта, жылға мен арық бойында өседі. Гүлдеуі және жеміс салуы: V–VI.
Шаруашылық маңызы: жемшөп.
65) Festuca valesiaca Gaudin — овсяница валезийская — бетеге
Көпжылдық. Далада, құрғақ далалы шалғындықта және далалы бөктерде өседі. Гүлдеуі және жеміс салуы: IV–VII.
Шаруашылық маңызы: жемшөп.
73) Lolium perenne L. — плевел многолетний — көпжылдық үйбидайық
Көпжылдық. Егістікте, бау-бақшаларда, арық жағаларында, құрғақ ашық беткейлерде өседі. Гүлдеуі және жеміс салуы: V–VII.
Шаруашылық маңызы: жемшөп.
83) Agropyron fragile (Roth) P. Candargy — пырей ломкий — сынақ бидайық
Көпжылдық. Тегіс құмды далалы жерлерде, құмда өседі. Гүлдеуі: VI–VII.
Шаруашылық маңызы: жемшөптік.
85) Agropyron cristatum (L.) Gaertn. — житняк — еркекшөп
Көпжылдық. Құрғақ далалы жерлерде және дала беткейлерінде өседі. Гүлдеуі және жеміс салуы: VI–VII.
Шаруашылық маңызы: жемшөптік.
Ескерту
Берілген бастапқы мәтінде бірқатар атаулардың жазылуы әркелкі (мысалы, кей түрлердің қысқартылған белгіленуі, отбасылардың атауы, транслитерация және кейбір орфографиялық ауытқулар). Бұл нұсқада мәтін редакциялық тұрғыда түзетіліп, оқылуын жақсарту үшін құрылымдалды, алайда барлық таксономиялық мәселелерді толық қайта тексеру (гербарий/флора деректерімен салыстыру) бөлек ғылыми өңдеуді қажет етеді.