Қиял - ғажайып ертегілердің басты бір ерекшеліктері
Қазақ фольклорының жиналуы мен жариялануы
Қазақ фольклорын жүйелі түрде жинау ХІХ ғасырдан бастау алады. ХХ ғасырдың басында көптеген әнші, ақын және әдебиетшілер ел аузындағы үлгілерді қағазға түсіріп, газет-журнал бетінде және әртүрлі жинақтарда жариялай бастады.
«Қыз Жібек», «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Қобыланды», «Алпамыс» жырлары Қазанда жеке-жеке кітап болып басылды. Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің ауыз әдебиетінің көркем үлгілеріне арналған төрт томдық қолжазбасы болғаны мәлім. М. Сералин «Шаһнаманың» кейбір тарауларын қазақ тіліне аударып жариялады.
Бұл салаға орыс ғалымдарының халық поэзиясын жинауға бағытталған еңбегі де елеулі ықпал етті: олардың жүйелеуі, жариялауы, салыстырмалы талдауы фольклортанудың ілгерілеуіне сеп болды.
ХХ ғасырдың 20–30-жылдарындағы серпін
Қазақ фольклористикасы ХХ ғасырдың 20-жылдары айрықша қарқын алды. Бұл кезеңде Ә. Диваев, Х. Досмұхамедов, М. Әуезов сияқты зерттеушілердің қатысуымен батырлық жырлар мен басқа да фольклорлық туындылар қайта-қайта жарық көрді.
Мәскеуде Ә. Бөкейханов пен А. Байтұрсынов құрастырған «Жиырма үш жоқтау» (1926) басылып шықты. Сонымен бірге «Сана», «Терме», «Шолпан» журналдарында да халық мұрасы үздіксіз жарияланып тұрды.
30-жылдары эпостық жырларды бастыру кеңейе түсті. «Батырлар жыры», «Алдар Көсе», «Сексен өтірік» сияқты жинақтармен қатар С. Аманжоловтың «Жұмбақтар» еңбегі, Ө. Тұрманжановтың «Қазақтың мақал-мәтелдері» жинағы, М. Әуезов тапқан «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырының жаңа нұсқасы және айтыстың бірінші кітабы (С. Мұқановтың сөзбасымен) жарық көрді.
Ертегілер: фольклордың мол саласы
Халық фольклорының ең бай тармақтарының бірі — ертегілер. Қазақ халқы ертегіге бай елдердің қатарында, әрі қазақ фольклорындағы ертегілер түрлік жағынан да, мазмұндық өрісі жағынан да сан алуан.
ХІХ ғасырдан бастап қазақ ертегілерінің көркем үлгілерін В. Радлов, Г. Потанин, И. Березин, А. Алекторов, П. Мелиоранский, Ш. Уәлиханов сияқты ғалымдар жинап, жариялауға кірісті. Сондай-ақ фольклор нұсқалары «Дала уалаяты», «Айқап», «Туркестанские ведомости», «Туркестанская газета» секілді мерзімді басылымдарда жарияланып отырды.
Қазақ фольклоры Ж. Аймауытов, М. Жұмабаев, А. Байтұрсынов, М. Әуезов, С. Сейфуллин еңбектерінде де мол қамтылған. Кейінгі кезеңде ертегілерді зерттеуге М. Әуезов, Қ. Жұмалиев, Е. Ысмайылов белсене араласты.
Тақырыптық жіктелуі
Мифологиялық (қиял-ғажайып)
Ежелгі дүниетаным, табиғат сырын ұғынудың алғашқы кезеңдері, тылсым күштермен арпалыс.
Хайуанаттар туралы
Жан-жануарлар бейнесі арқылы мінез, айла, адамдық қасиеттерді ишаралап жеткізу.
Тұрмыс-салт ертегілері
Күнделікті тіршілік, қоғамдағы қатынастар, әділет пен қиянаттың тартысы.
Қиял-ғажайып ертегілердің табиғаты
Қиял-ғажайып ертегілер тым ерте замандарда, адам табиғат құбылыстарының сырын толық түсінбеген кезеңде туған. Онда өмір көрінісі тікелей берілуден гөрі астарлы, символдық сипатқа ие. Адамдар күн, ай, от, су сияқты құдіретті күштердің мәнін ұғынуға талпынып, бірінен қауіптеніп, бірін қастерлей отырып, табиғатты адамша ойлайтын, әрекет жасайтын құбылыс ретінде елестетті. Кей қоғамдарда киелі аңдарға табыну да кең тараған.
Мұндай ертегілерде сенуге қиын оқиғалар мол кездескенімен, оны халық шығармашылығы «бей-берекет қиялға» ғана сүйенді деп түсінуге болмайды. Қиялдың өзі халықтың сергек санасын, этикалық және эстетикалық талғамын көлегейлемейді; керісінше, дүниені танудың өзіндік жолын аңғартады.
Үнемі қозғалыстағы әлем
Қиял-ғажайып ертегілердің басты белгілерінің бірі — өмірдің үздіксіз қозғалыста бейнеленуі. От тауы мен мұз тауы, ұшқан құс пен жүгірген аң, сұлуға қарай жол тартқан жолаушы — бәрі бір нүктеден екінші нүктеге бет алып бара жатады. Адам мен аң, жақсылық пен жамандық үнемі кездесіп, күрес бір сәтке де тоқтамайды.
Сұлулардың мекені көбіне «мұз тауының ар жағында, от тауының бер жағында» немесе жер астында, су астында суреттеледі. Тоғыз қабат жердің, тоғыз түрлі теңіздің астына перінің сұлу қызын іздеп аттанатын кейіпкер ретінде көбіне қарапайым шаруа баласының алынуы — халықтың еңбек адамына деген ықыласын танытады.
Ежелгі наным және дүниені түсіндіру
Таңғажайып аңыз-ертегілердің тууына бір жағынан діни наным-сенімдер әсер етсе, екінші жағынан адамға жұмбақ көрінген заңдылықтарды түсіндіруге деген құштарлық түрткі болды. «Жердің ар жағында не бар? Жер нендей нәрсеге сүйеніп тұр?» деген сауалдар төңірегінде жерді ұстап тұрған көк өгіз, мамонт, тасбақа сияқты мифтік бейнелер қалыптасты.
Мұндай көне түсініктерде табиғаттағы әрбір құбылыстың жұп сипаты бар деп қарау да байқалады: күн мен түн, жарық пен қараңғылық, суық пен жылылық, аспан мен жер, ақ пен қара. Осы ойлау жүйесі «жер үсті» мен «жер асты», адамдар әлемі мен перілер әлемін екіге жіктеп суреттеуге ықпал еткен.
Еңбек идеясы және халық мұраты
Қиял-ғажайып ертегілерде еңбек пен еңбекқорлық жиі дәріптеледі. Жатыпішер жалқаулық адамдықтың кемшілігі ретінде сипатталып, өмірге масылдықпен теңестіріледі. Ал еңбекқорлық — қозғалыс пен тіршіліктің белгісі: адам баласы ерте тұрып от жағады, мал қайырады, өзіне-өзі қызмет етеді.
Ертегілік логикада да бақыт өздігінен келмейді: оны әрекет пен қайрат орнатады. Кедей шаруа ағын суға ау тастап, үмітін үзбей күтеді; кейде ауына алтын балық, ділдә толы сандық, не ғажайып бала жатқан жәшік ілігіп, ақыры әділет салтанат құрады. Мұның астарында «еңбек еткен адам өзін бақытты, өмірлі санайды» деген сенім бар.
Сынақ, қызғаныш және қайсарлық
Фольклорлық сюжетте сәнді тұрмысты немесе сұлу жарды тартып алуға ханның іштарлығы араласуы мүмкін; кедейдің отбасылық бірлігін бұзу үшін оны алыс сапарға жұмсайды. Тапсырма — шаһарды сәулесімен жарқырататын гауһар тас тауын әкелу. Бірақ шаруа «бара алмаймын» деп кері шегінбейді: ол ханның қаһарына қарсы тұрып, ағысы қатты толқынға қарсы жүзеді.
Бұл — халық түсінігіндегі қайсарлық өлшемі: сынақтан өту адамның жігеріне, еңбегіне, табандылығына байланысты.
Жарық пен қараңғылық: от туралы мотив
Дүние неден жаралғаны туралы сұраққа фольклор әртүрлі жауап ұсынады. Кей ертегілерде әуелі қараңғылық болғаны, кейін жарықтың жаратылғаны айтылады. Жарық пен қараңғылық, суық пен жылылықтың алма-кезек ауысуы — көне мифтердің өзегіндегі түсіндіру тәсілдерінің бірі.
Осы тақырыппен сабақтас бір желі — жер астынан от әкелу. Кейіпкер халықтың көзін ашу үшін жасырын жатқан отты іздеп табады; кейде от жеті басты жалмауыз кемпірдің қолында болады. Бұл мотив адамзаттың отқа қол жеткізу жолындағы күресін еске түсіреді әрі Прометей туралы көне аңыздармен үндеседі: от — өркениет пен тіршіліктің символы.
Қоғамдық-этикалық сын және образдар жүйесі
Қазақ ертегілерінде отбасылық салттың кейбір осал тұстары да сыналады. Жолдан тайдыру, арбау, аңқаулыққа түсіру секілді мінездер көбіне жалмауыз кемпір бейнесі арқылы жинақталады. Бұқара халық осылайша жаман әдетті әшкерелеп, ерлі-зайыптыларды сақтыққа, бірлікті сақтауға үндейді.
Ұсқынсыз, тұрпайы кейіпкерлердің бірі — «бойы бір қарыс, сақалы қырық қарыс» шал. Мұнда сыртқы өлшем ішкі салмақтың белгісі ретінде алынады: азған-тозған, әлсіреген бейне арқылы іштей бүлдіруші, қызғаншақ мінез көрінеді. Ондай образдар қай іске араласса да берекесін кетіріп, бүтінді бөлшектеуге бейім болып суреттеледі.
Бақыт пен байлық: «іздемей табылмайтын» құндылық
Халық бақыт пен байлықты кейде қол жетпес тылсым ретінде елестетеді: ол бірде жүзік болып, бірде аттың қылы, бірде құстың қауырсыны түрінде кездеседі. Ал оған жеткізбейтін бөгет те бар — айдаһар, жезтырнақ, сан түрлі сынақ.
Бақ-дәулет жатқан мекен көбіне «жеті қабат жер асты» деп суреттеледі. Жолаушы жігіт түнде көрге паналап, ар жағынан жарқыраған гауһарды көріп, алтынға толы кеңістікті ашады; бірақ алдына жеті басты жылан көлденең тұрады. Қайсар адам оны жеңіп, олжасын алып қайтады. Бұл сюжеттің түйіні біреу: бақыт ағып жатқан судың бетімен қалқып келмейді — ол еңбекпен, қайратпен және ізденіспен келеді.