Балқаш көлінің экологиялық мәселелері
Қазақстанның су ресурстары шамамен 85 мың өзен мен көптеген көлдер жүйесінен тұрады. Ең ірі су артерияларының қатарына Ертіс, Есіл, Іле, Сырдария, Жайық, Шу, Талас, Асса өзендері жатады. Соңғы жылдары кейбір көлдер жүйелерінің кебуі жиілеп отыр. Бұл құбылыс өзен ағысының шектен тыс реттелуімен және су деңгейінің табиғи ауытқуларымен ұштасады.
Негізгі үрдістер
- Өзен ағысын реттеу және су алудың артуы табиғи гидрологиялық режимді әлсіретеді.
- Өнеркәсіптік және ауылшаруашылық шайынды сулар химиялық ластануды күшейтеді.
- Көлдер мен тұйық бассейндерде су деңгейі төмендеген сайын экожүйелік тәуекелдер артады.
Ертіс өзені: ластанудың күрделі түйіні
Экологиялық тұрғыдан ең қолайсыз жағдайлардың бірі Қазақстанның басты су артерияларының бірі — Ертіс өзенінде байқалады. Өзен суларының ауыр металдармен ластануы жоғары деңгейде. Ластаушы заттардың елеулі бөлігі өнеркәсіптік шайынды сулар арқылы түседі.
Ауыр металдар
Өзен экожүйесіне ұзақ мерзімді зиян келтіріп, шөгінділерде жиналады.
Негізгі ластаушылар
Мыс, цинк, иондық ағын, азотты органикалық және фосфор қосылыстары.
Ластану көзі
Көп жағдайда — өнеркәсіп кәсіпорындарының шайынды сулары.
Каспий аймағы: деңгейдің көтерілуі және антропогендік қысым
Каспий маңының экологиялық жағдайы теңіз деңгейінің көтерілуімен және жағалаулық экожүйелерге түсетін антропогендік жүктеменің артуымен сипатталады. Ғалымдардың болжамына сәйкес, теңіз деңгейі көтерілсе, жағалау сызығы 2400–2700 км аралығында ұзаруы мүмкін, ал су астында қалатын аумаққа қосымша 1,2–2,2 млн га жер кіруі ықтимал.
Ғаламдық маңызы
Каспий теңізі — дүниежүзіндегі бекіре тұқымдас балықтардың ең ірі табиғи мекендерінің бірі. Сондықтан Каспий проблемасы тек мемлекетаралық емес, ғаламдық деңгейдегі мәселе. Биологиялық алуантүрлілікті сақтау — халықаралық қауымдастықтың ортақ міндеті.
1995 жылы Тегеранда Каспий маңындағы мемлекеттер өкілдерінің кездесуі өтіп, Каспий аймағының экологиялық тұрақтылығын қамтамасыз ету және ресурстарды пайдалануды басқару тұжырымдамасын әзірлеу мәселелері талқыланды.
Арал теңізі: су балансының бұзылуы және өңірлік дағдарыс
1960-жылдардан бастап Арал теңізінің ауданы қысқара бастады. Ауылшаруашылық дақылдарын суару мақсатында суды кең көлемде алу Тянь-Шаньнан келетін табиғи су ағынын 90%-дан астам қысқартты. Нәтижесінде теңіз ауданы 2,6 млн га-ға кеміп, көлемінің шамамен 60%-ын жоғалтты.
Географиялық сипаттама
- Орта Азияның шөлді белдеуінде, Тұран ойпатында орналасқан.
- Оңтүстігі мен шығысын Қарақұм және Қызылқұм шөлдері қоршайды.
- Орташа су көлемі шамамен 1000 км³; тереңдігі 20–25 м, ең терең жері 67 м.
- Жаздағы жауын-шашын мөлшері шамамен 100 мм.
Бұрынғы су балансы
Жауын-шашын: 5,9 км³
Өзен ағысы: 54,8 км³
Орташа булану: 60,7 км³
Деңгей ауытқуы: маусымдық 25 см, ғасырлық 3 м-ден аспаған
Бұрын Аралдың су балансын Орта Азияның ірі өзендері — Амудария мен Сырдария қамтамасыз ететін. Су балансының бұзылуы өңірдің экологиялық ахуалын ауырлатып, экономиканың дәстүрлі салаларын дамыту мүмкіндігін шектеді және әлеуметтік-саяси мәселелерді күшейтті.
Балқаш көлі: тұйық жүйенің нәзік тепе-теңдігі
Ағынсыз Балқаш көлі Қарағанды, Жамбыл және Алматы облыстарымен шектеседі. Көлдің ұзындығы 605 км, ені шығыс бөлігінде 9–19 км, ал батыс бөлігінде 74 км-ге дейін жетеді. Шығысында Балқаш-Алакөл көлдер жүйесімен, батысында Бетпақдала шөлімен, оңтүстік-шығысында Шу–Іле өңірі және Іле Алатауымен шектеседі.
Құятын өзендер
Батыс бөлігіне Іле өзені, шығыс бөлігіне Қаратал, Ақсу, Лепсі сияқты шағын өзендер құяды.
Судың сипаты
Балқаш — жартылай тұщы көл. Сарыесік түбегі көлді батыс және шығыс бөліктерге бөледі.
Негізгі тәуекел
Шығысқа құятын шағын өзен суларының басым бөлігі суару мен шаруашылыққа жұмсалады; көлге су негізінен көктемгі тасқын мен мұздықтардың еруі кезінде ғана келеді.
Әлеуметтік-экономикалық салдары
Су деңгейінің төмендеуі нәтижесінде ондатра өсіру кәсіпшілігі құлдырады. Бағалы балықтарды аулау көлемі жылына 40 мың центнерден 8 мың центнерге дейін қысқарды. Өзен жағалауларындағы тоғайлы ормандардың жойылуы да күшейе түсті.
Географиялық әдебиетте бұл өңір Іле, Шу, Ақсу, Қаратал, Лепсі, Тентек, Көксу сияқты өзендермен байланысты Жетісу деп аталған.
Кіші өзендер: үлкен жүйенің «қылтамыры»
Қазақстанда 8643 тұрақты және уақытша су ағысы бар, олардың жалпы ұзындығы шамамен 123 мың км. Ел өзендерінің басты ерекшелігі — біркелкі таралмауы. Әсіресе Орталық және Батыс Қазақстанда жерүсті су қоры тапшы, ал жазық аймақтарда өзен торы сирек.
Аймақтық айырмашылық
Ойыл және Нұра бассейндерінде өзен торының жиілігі өте төмен: км²-ге шаққанда шамамен 0,13–0,022 км. Шөлейт және шөлді аудандарда өзендер өте сирек, кей жерде мүлде жоқ деуге болады.
Таулы өңірлердегі жағдай
Қалың өзен торы Тянь-Шань, Жоңғар Алатауы және Кенді Алтайдың тау және тау етегі аймақтарында қалыптасқан. Дегенмен, осы өзендердің суын суаруға кеңінен пайдалану тұщы су тапшылығын күшейтеді.
Неге кіші өзендерді қорғау маңызды?
Кіші өзендер «кіші» деп аталғанымен, олардың экологиялық маңызы өте жоғары: ірі өзендердің жағдайы көп жағдайда осы салаларға тәуелді. Олар қан тамырлары сияқты Қазақстан аумағын торлап, су айналымының тұрақтылығын ұстап тұрады. Сондықтан суды үнемдеп пайдалану және өзендерді қорғау — ортақ міндет.
Су алаптарының бағыты
Республика өзендерінің көп бөлігі Каспий мен Арал теңіздерінің, Балқаштың және басқа да тұйық ішкі бассейндердің алабына жатады. Тек Обь–Ертіс, Есіл және Тобыл өзендері жүйесі ғана Солтүстік Мұзды мұхитына құяды.
Қорытынды ой
Қазақстанның су ресурстары табиғи тұрғыдан әркелкі таралған, ал антропогендік ықпал көптеген бассейндерде экологиялық тәуекелді арттырып отыр. Өзен-көл жүйелерін сақтау үшін ластануды қысқарту, су пайдалануды тиімді басқару және кіші өзендерді қорғау шараларын жүйелі түрде күшейту қажет.
Есте сақтайтын қағида
Су қауіпсіздігі — тек табиғатты қорғау емес, экономика, денсаулық және өңірлік тұрақтылықтың негізі.