Несиеге қабілетті коэффициенттің есептері
Теңгерім активтерінің құрамын және құрылымын серпінмен талдау кәсіпорынның абсолюттік және салыстырмалы өсімін (немесе барлық мүлік пен оның жекелеген түрлерінің азаюын) анықтауға мүмкіндік береді. Активтердің ұлғаюы немесе қысқаруы кәсіпорын қызметінің кеңеюін не кемуін сипаттайды.
Қаржылық есептіліктің маңызды элементі ретінде активтерді талдау кезінде олардың болуы, құрамы, құрылымы және өзгерістері қарастырылады. Құрылымдық талдау активтердің толық көлемі мен жекелеген түрлерін, сондай-ақ оларды орналастыруды оңтайландыру мүмкіндігін бағалауға көмектеседі.
Активтердің өсуі, әдетте, кәсіпорын жұмысына оң баға береді және оның әрі қарай дамуын білдіреді. Дегенмен мүлік құнының ұлғаю себептерін талдағанда инфляцияның әсерін және теңгерім деректерінің шынайылықтан ықтимал ауытқуын ескеру қажет.
Активтер мен пассивтерді өтімділік және төлем жеделдігі бойынша топтау
Активтер (өтімділік деңгейі бойынша)
- A1 Ең өтімді активтер (қолма-қол ақшаға тез айналатын).
- A2 Жедел іске асырылатын активтер.
- A3 Күрделі іске асырылатын активтер.
- A4 Өтімділігі ең төмен активтер (әдетте, ұзақ мерзімді активтер).
Пассивтер (төлеу жеделдігі бойынша)
- P1 Ең жедел міндеттемелер.
- P2 Қысқа мерзімді міндеттемелер.
- P3 Ұзақ мерзімді міндеттемелер.
- P4 Тұрақты міндеттемелер (меншікті капитал және тұрақты көздер).
Абсолюттік өтімді теңгерім шарттары
Теңгерімнің өтімділігі активтер мен пассивтер топтарының қорытындыларын салыстыру арқылы анықталады. Егер төмендегі қатынастар орындалса, теңгерім абсолюттік өтімді болып саналады:
Басқаша айтқанда, теңгерім өтімді болуы үшін әр активтер тобы өзіне сәйкес міндеттемелер тобын толық немесе кемінде жеткілікті деңгейде жабуы тиіс. Бұл талаптар орындалмаса, теңгерім өтімді емес деп бағаланады.
Кестелік салыстыру: 2004, 2007 және 2008 жылдар
Теңгерім баптарын топтар бойынша кесте түрінде ұсыну салыстыруды жеңілдетеді және жақын арадағы түсімдер мен төлемдердің арақатынасын бағалауға мүмкіндік береді.
| Жыл | A1 және P1 | A2 және P2 | A3 және P3 | A4 және P4 |
|---|---|---|---|---|
| 2004 | A1 (379489) > P1 (5048692) | A2 (8094128) < P2 (3718732) | A3 (1518636) < P3 (14514062) | A4 (49451374) < P4 (36162141) |
| 2007 | A1 (908986) > P1 (5247632) | A2 (10072512) < P2 (6679552) | A3 (1356105) < P3 (16832583) | A4 (50971754) < P4 (34549590) |
| 2008 | A1 (1407501) > P1 (6022724) | A2 (10126313) < P2 (8621581) | A3 (1259934) < P3 (13930617) | A4 (52270461) < P4 (36489287) |
Түсіндіру (3 айға дейін)
1-кестелік салыстыру актив және пассив баптарының жақын арадағы түсімі мен төлемінің арақатынасын көрсетеді (3 айға дейінгі мерзім).
Түсіндіру (3–6 ай)
2-кестелік салыстыру төлем тәртібінің алдағы жақын уақытта жақсаруы немесе нашарлауы туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді (3 айдан 6 айға дейінгі мерзім).
Жалпы қорытынды
1 және 2 салыстыру нәтижелері ағымдағы өтімділікті сипаттайды және кәсіпорынның осы сәттегі төлем қабілеттілігіне жанама баға береді. Зерттелген кезең бойынша, «Қазақтелеком» АҚ теңгерімінде жедел іске асырылатын активтер қысқа мерзімді міндеттемелерді толық жаппайды: A2 ≥ P2 теңсіздігі орындалмайды. Бұл теңгерімнің өтімді еместігін білдіреді.
Өтімділік коэффициенттері: мағынасы және бағалау
Жабу коэффициенті (ағымдағы өтімділік)
Жабу коэффициенті ағымдағы активтердің ағымдағы міндеттемелерді жабу деңгейін көрсетіп, кәсіпорынның өтімділігіне жалпы баға береді. Ол:
- ағымдағы активтердің теңгерімдік құны ағымдағы міндеттемелерден неше есе артық екенін;
- міндеттемелерді жаба алмайтын жағдайға дейін ағымдағы активтер қанша есеге қысқаруы мүмкін екенін көрсетеді.
Дамыған нарықтық экономикада бұл коэффициент көбіне саланың орташа мәндерімен салыстырылады. Шетелдік тәжірибеде шартты түрде төменгі шек — 2, жоғарғы шек — 3 деп келтіріледі, алайда бұл әмбебап норма емес. Мысалы, қорлардың айналымдылығы жоғары әрі дебиторлық берешекті өндіріп алу тұрақты болса, төменірек мән де қолайлы болуы мүмкін.
Егер коэффициент 1–1,5-тен төмен болса, бұл егжей-тегжейлі талдауға сигнал. Есептелген кезең бойынша ағымдағы активтер ағымдағы міндеттемелерді толық жаппайды, бұл төлем қабілетсіздігі тәуекелін көрсетеді. Дегенмен, үш жыл ішінде көрсеткіштің өсім үрдісі байқалады (0,03 пункт немесе 3%).
Коэффициенттерді бағалауда тек нормативпен салыстыру емес, өзгеріс үрдісін бақылау да маңызды: ол қаржылық жағдайдың жақсаруын немесе нашарлауын түсіндіреді. Ең қолайлысы — компания көрсеткіші мен салалық орташа мән қатар берілетін кесте/график құру.
Сындарлы өтімділік коэффициенті
Бұл көрсеткіш ағымдағы міндеттемелерге ағымдағы активтердің ең өтімді бөлігінің қатынасы ретінде есептеледі. Шетелдік тәжірибеде оның мәні, әдетте, 1-ден төмен болмауы тиіс, бірақ бұл да салалық ерекшелікке байланысты.
Серпін (мысал деректері):
- 2007 жыл0,78
- 2008 жыл0,71
- 2009 жыл0,61
Мәндер оңтайлы деңгейге (1-ден жоғары) жетпейді. Бұл төлемдер бойынша ықтимал қиындықтарға белгі болуы мүмкін. Сонымен бірге, ол кәсіпорынның қолма-қол ақшаны тиімді басқарып, артық «қымбат» өтімді қаражатты жинақтамайтынын да білдіруі ықтимал.
Абсолюттік өтімділік коэффициенті
Абсолюттік өтімділік коэффициенті — өтімділіктің ең қатаң өлшемі. Ол қысқа мерзімді міндеттемелердің қандай бөлігі қажет болған жағдайда бірден өтелуі мүмкін екенін көрсетеді. Ұсынылатын деңгейі көбіне 0,20–0,25.
Серпін (мысал деректері):
- 2006 жыл0,04
- 2007 жыл0,08
- 2008 жыл0,10
Берілген мәндер ұсынылатын межеден төмен. Демек, ағымдағы перспективада төлем қабілеттілігі күмән тудырады және басқаруға есеп саясатын қайта қарау қажеттігін меңзейді.
Формулалар мен белгілер
Сындарлы өтімділік коэффициенті:
K(сындарлы) = (ТА − ТМБҚ) / ТО = (ДС + ҚМҚИ + ДБ) / ТО
ҚМҚИ — қысқа мерзімді қаржы инвестициялары; ДС — ақша қаражаттары; ДБ — дебиторлық берешек; ТА — ағымдағы активтер; ТО — ағымдағы міндеттемелер; ТМБҚ — тауар-материалдық қорлар (кейбір әдістемелерде алынып тасталады).
Жабу коэффициенті (берілген жазылым бойынша):
K(жабу) = (ДС + ҚМҚИ + ДБ) / ТО
Ескерту: нақты практикада «жабу коэффициенті» көбіне ТА/ТО ретінде қолданылады. Әдістеме таңдалғанда есеп саясатына және талдау мақсатына сүйену қажет.
Қазақстанның өтпелі экономикасы жағдайында өтімділік пен төлем қабілеттілігі әрдайым сәйкес келе бермейді. Мысалы, жабу және сындарлы өтімділік коэффициенттері «қанағаттанарлық» болып көрінгенімен, ағымдағы активтер құрылымында өтемсіз қорлар немесе мерзімі өткен дебиторлық берешек басым болса, мұндай бағалау жаңылыстыруы мүмкін.
Төлем қабілеттілігі және таза айналым капиталы
Төлем қабілеттілігі — кәсіпорында жедел өтеуді талап ететін қысқа мерзімді міндеттемелер бойынша есеп айырысуға жеткілікті ақша қаражатының болуы. Төлем қабілеттілігінің негізгі белгілері:
- есеп айырысу шотында жеткілікті ақша қаражатының болуы;
- мерзімі өткен кредиторлық берешек пен қарыздардың болмауы;
- таза айналым капиталының (ТАК) оң мәні.
ТАК формуласы:
ТАК = ТА − ТО
немесе ТАК = Тұрақты капитал − ДА
ДА — ұзақ мерзімді активтер.
Бақылау белгісі
ТАК-ты есептеу ағымдағы міндеттемелердің ағымдағы активтерден асып түсетінін көрсетеді, сондықтан көрсеткіш теріс мән береді (мысалы: 1998 — 294; 1999 — 945; 2000 — 3110).
Несие қабілеттілігі: банктік бағалау логикасы
Кәсіпорынның несие қабілеттілігі — төлем қабілеттіліктің бір бөлігі. Төлем қабілеттілік ұғымы кеңірек, себебі ол кәсіпорынның барлық берешегін қамтиды. Несие қабілеттілігін анықтау — талдаудың келесі кезеңі, өйткені нарық жағдайында банктік несие заемдық қаражаттың маңызды көздерінің бірі болып табылады.
Негізгі міндеттер
- кәсіпорынның қаржылық жағдайын айқындау;
- шаруашылық қызметтің тиімсіздігі салдарынан несиелік ресурстарды жоғалту тәуекелін төмендету;
- қарыз алушы қызметін тиімділікке ынталандыру;
- несиелеу тиімділігін арттыру.
Ресми есептіліктің рөлі
Қосымша ақпараттың маңызын төмендетпей, кәсіпорынның несие қабілеттілігін бағалаудың негізгі тәсілі — оның ресми бухгалтерлік есептілігін талдау. Банк, әдетте, мыналарды бағалайды:
- кәсіпорынның төлем қабілеттілігі мен өтімділігі;
- айналым қаражаттары мен алынған қарыздарды пайдаланудың тиімділігі;
- шаруашылық айналымындағы өзіндік айналым қаражаттарының болуы;
- табыстылық пен өнімділік.
Несие қабілетсіздігінің жиі себептері
Дәлелсіз дебиторлық берешектің өсуі, клиенттер алдындағы міндеттемелерді бұзу, артық өндірістік және тауарлық қорларды жинақтау, шаруашылық қызметтің төмен тиімділігі, сондай-ақ айналымдылықтың баяулауы (операциялық циклдың ұлғаюы) несие қабілетсіздіктің негізгі факторлары болып саналады.
Банктер қолданатын бағдар (жалпы өтімділік коэффициенті)
Банктер субъектінің несие қабілеттілігін талдауда өтімділіктің жалпы коэффициентін кең қолданады. Егер ол 1-ден төмен болса, бұл жоғары тәуекел ретінде қарастырылып, несие, әдетте, тек ерекше жағдайларда ғана беріледі. 1–1,5 аралығы — тәуекелі бар аймақ, ал 1,5-тен жоғары мән — қарызды өтеуге кепілдіктің күштірек екенін білдіреді. Тәуекел өскен сайын пайыздық мөлшерлеме де, әдетте, жоғарылайды.
Нақты бағалау жүйесі банк үшін коммерциялық құпия болуы мүмкін.
Берешек құрылымы және қорытынды коэффициенттер
Жалпы берешек коэффициенті
Жалпы берешек коэффициенті — компания активтерінің жалпы сомасына (немесе меншікті капиталға) кредиторлар берген жиынтық қаражаттың қатынасы ретінде анықталатын көрсеткіш.
Ағымдағы міндеттемелер динамикасы:
- 1998 жыл8767 мың теңге
- 1999 жыл11927 мың теңге
- 2000 жыл14644 мың теңге
1999 жылы 1998 жылмен салыстырғанда +36%, 2000 жылы 1999 жылмен салыстырғанда +23%.
Ұзақ мерзімді міндеттемелер:
1999 жылы ең жоғары мәнге жетіп, 16833 мың теңгені құрады: 1998 жылмен салыстырғанда +16% және 2000 жылмен салыстырғанда +17%.
Қорытынды бағалау
Үш жылдағы жалпы берешек коэффициенті: 1998 — 0,39; 1999 — 0,45; 2000 — 0,44. Бұл мәндер табалдырық деңгейінен төмен. Осыған сәйкес, «Қазақтелеком» АҚ ұзақ мерзімді және ағымдағы міндеттемелерін орындауға қабілетті деп бағалануы мүмкін.
Ұзақ мерзімді коэффициент: 1998 — 0,24; 1999 — 0,27; 2000 — 0,21. Көрсеткіш 0,5 деңгейінен аспайды.