Құқықты қолдану
Құқықтық норманың мәні және негізгі белгілері
Қылмыстық құқық нормаларының құрылысын талдау үшін алдымен құқықтық норманың жалпы түсінігіне, оның маңызы мен қолданылуына тоқталу қажет. Ғ. Сапарғалиевтің көзқарасы бойынша, құқықтық норма — заңда ресмилендірілген нормативтік нұсқау: ол жалпыға міндетті, мемлекет атынан бекітілетін және қоғамдық қатынастарды реттейтін биліктік ереже.
1) Әлеуметтік маңыз
Құқықтық норма қоғам мен тұлға үшін ең маңызды, өмірлік қажетті қатынастарды бейнелейді. Сонымен қатар ол қоғамға зиян келтіретін әрекеттерді де қамтып, оларды құқықтық бағалауға енгізеді.
2) Мінез-құлық үлгісі
Норма реттелетін қатынастардың үлгісін береді: ол оң (міндетті толық орындау) және теріс (заң бұзу) мінез-құлықты сипаттай алады.
Қылмыстық-құқықтық нормаларда нақтылы, жеке субъектілер көрсетілмейді: норма талаптары реттелетін қоғамдық қатынастарға қатысатын барлық тұлғаларға қолданылады.
Қылмыстық құқықтық норманың реттеуші және қорғаушы қызметі
Қылмыстық құқық — адамды, оның құқықтары мен бостандықтарын, сондай-ақ қоғам мен мемлекетті қылмыстық қол сұғушылықтан қорғауға бағытталған қоғамдық қатынастарды реттейтін құқық саласы. Бұл реттеу, негізінен, үш бағытта көрінеді:
Реттеу
Қылмыстық құқық нормалары қоғамдық қатынастарды құқықтық тәртіпке келтіріп, құқықтық шектерді айқындайды.
Тыйым салу және алдын алу
Тыйым салынған әрекеттер үшін жаза көздеу арқылы қоғамды қылмыстан сақтандыру, алдын алу ықпалын күшейтеді.
Қорғау
Қылмыстық қиянат жасалған жағдайда азаматтарды қорғауға байланысты қатынастарды ретке келтіреді.
Қылмыстық-құқықтық нормалар қылмыстық заңмен қамтамасыз етіледі. Қажет болған жағдайларда заң күшіндегі өзге актілер қылмыстық-құқықтық нормалардың мазмұнын нақтылауы мүмкін (Н.Д. Дурманов).
Ғылыми көзқарастар: қылмыстық-құқықтық норманың табиғаты
Қылмыстық-құқықтық нормалардың мәндік ерекшеліктері туралы қылмыстық құқық теориясында әртүрлі пікірлер бар. XIX ғасырдың екінші жартысында неміс криминалисі К. Биндинг қылмыстық құқық нормасын ерекше сипаттай отырып, норманың туынды сипатына және оның санкциялық (сақтандыру) функциясына назар аударған: санкция арқылы кінәліге жаза тағайындау мүмкіндігі алдын алу әсерін күшейтеді.
Н.А. Стручков қылмыстық-құқықтық нормалардың материалдық құрамына және олардың қоғамдық қатынастарды реттеу, жолға салу және қорғау міндетіне мән береді. Қоғамдық қатынастарды тек ерік беру арқылы реттеу жеткіліксіз болатын жағдайларда, оларды зиянды әрекеттерден қорғау үшін міндет жүктеу немесе тыйым салу механизмі қолданылады.
Құрылымы: гипотеза, диспозиция, санкция
Жалпы құқық теориясында (Б.А. Куринов және басқа авторлар) құқықтық норманың логикалық құрылымы үш элементтен тұрады: гипотеза, диспозиция, санкция. Біздің пайымдауымызша, бұл құрылым құқықтық норманың ішкі логикасын толық ашады.
Гипотеза
Норманы қолдану (немесе қолданбау) үшін қажетті өмірлік мән-жайлардың бар екенін көрсетеді. Ол мінез-құлық ережесін нақты жағдаймен, адаммен, уақытпен және орынмен байланыстырады.
Түрлері
- Жай — бір ғана мән-жайға тәуелді.
- Күрделі — екі немесе одан көп мән-жай қажет.
- Баламалы — бірнеше мән-жайдың біреуі жеткілікті.
Диспозиция
Қатысушылардың мінез-құлқы қандай болуы керектігін айқындайды. Бұл — норманың өзегі. Дегенмен диспозиция тек гипотезамен және санкциямен байланыста болғанда ғана толық реттеуші қызмет атқарады.
Түрлері
- Жай — мазмұны ашылмайды.
- Бейнеленген — мәнді белгілері толық көрсетіледі.
- Сілтемелі — басқа нормаға сілтейді.
Санкция
Диспозиция бұзылған жағдайда қолданылатын құқықтық салдарды (жаза немесе өзге шара) белгілейді. Қылмыстық құқықта санкция, әдетте, ҚК Ерекше бөлімінде көрсетіледі және жаза тағайындау шектерін айқындайды.
Кейбір авторлар қылмыстық-құқықтық норма үшін диспозиция мен санкция жеткілікті, ал гипотеза артық деп санайды. Дегенмен гипотеза норманы нақты өмірлік жағдаймен байланыстыратын маңызды буын ретінде қарастырылады.
Құқықтық норма және заң бабы: арақатынас
Қылмыстық кодекс баптар мен тармақтардан тұрады. Ал заң бабы бір немесе бірнеше құқықтық норманы қамтуы мүмкін. Сондықтан бап пен норма әрдайым бірдей көлемде сәйкес келе бермейді. Тәжірибеде мынадай жағдайлар кездеседі:
1) Бір бап — бір норма
Бап пен норма толық сәйкес келеді.
2) Бір бап — бірнеше норма
Баптың мазмұны норманың мазмұнынан кеңірек болады.
3) Бір норма — бірнеше бап
Норма әртүрлі баптарда бөлініп берілуі мүмкін.
Мысал: ҚР Конституциясының 34-бабы
- 1 Әркім Конституция мен заңдарды сақтауға, басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарын, абыройы мен ар-намысын құрметтеуге міндетті.
- 2 Әркім республиканың мемлекеттік рәміздерін құрметтеуге міндетті.
Қылмыстық-құқықтық норманы қолдану және оны жүзеге асыру тәсілдері
Құқықтық нормамен құқықтық қатынас арасында ажырамас байланыс бар: құқықтық қатынас көбіне нормада көзделген алғышарттар болғанда туындайды. Құқықты жүзеге асырудың негізгі тәсілдері мыналар:
Құқықты сақтау
Тыйым салатын нормалар арқылы жүзеге асады: тыйым салынған әрекеттен бас тарту.
Құқықты орындау
Жүктелген міндетті орындау үшін белсенді әрекеттер жасау.
Құқықты пайдалану
Тұлғаның өз құқықтары мен бостандықтарын өз еркімен пайдалануына байланысты.
Құқықты қолдану
Билік өкілеттігі арқылы жүзеге асады (сот, прокуратура, тергеу органдары және т.б.).
Құқықты қолданудың негізгі сатылары
- 1 Істің нақты мән-жайларын анықтау: деректерді жинау, дәлелдеу, құқықтық маңызы бар фактілерді белгілеу.
- 2 Істің заңи негізін анықтау: қолданылатын норманы табу, мәтіннің түпнұсқалығын тексеру, уақыт/кеңістік бойынша күшін және субъектілерге қатыстылығын анықтау, мазмұнын түсіндіру.
- 3 Құқық қолдану актісін қабылдау: шешім қабылдап, оны рәсімдеу және орындауды қамтамасыз ету.
Кейде құқықтық мәні бар жағдай болғанымен, оны реттейтін тікелей норма табылмауы мүмкін. Бұл құбылыс заңдағы олқылық ретінде сипатталады.
Қылмысты саралау: орны, кезеңдері және практикалық маңызы
Қылмыстық-құқықтық норманы қолдану процесінде қылмысты саралаудың орны ерекше. Ол қоғамдық қатынастарды қорғап қана қоймай, оларды құқықтық тәртіпке келтіруге де ықпал етеді. В.Н. Кудрявцевтің пікірінше, қылмысты саралау — қылмыстық-құқықтық норманы қолданудағы негізгі кезеңдердің бірі.
Саралаудың екі қыры
- Логикалық (заңи) саралау: норманың белгілерін ой елегінен өткізіп, әрекет құрамымен салыстыру.
- Процестік саралау: қорытындыны ресми шешімде (актте) бекіту.
Сақтандыру және тәрбиелік әсер
Қылмыстық-құқықтық нормалар бір мезгілде тыйым салушы және міндеттеуші сипатқа ие. Санкция арқылы жаза тағайындау мүмкіндігі азаматтарды қылмыс істеуден алдын ала сақтандырып, құқыққа құрмет рухын күшейтеді.
Дұрыс саралаудың маңызы
Дұрыс сараламау құқық нормасының бұзылуына, әділетсіз жазаға және процестік қателіктерге әкелуі мүмкін. Мысалы, адам өлтіру мен абайсызда адам өлтіруді шатастырып саралау (әртүрлі баптарға жатқызу) сот тәжірибесінде ауыр салдарға соқтырады.
Бірнеше адам, алдын ала келісім
Егер бірнеше адам алдын ала келісіп, рөлдерді бөлісіп, әрқайсысы басқа адамды қатыстырмай бір адамнан өлтірсе, әр әрекет тиісті саралауды талап етеді.
Екі немесе одан көп адамды өлтіру
Екі немесе одан көп адамды өлтіру кей жағдайларда бір құрам ретінде, ал кейде бірнеше рет жасалған әрекеттер ретінде бағалануы мүмкін; бұл нақты мән-жайларға тәуелді.
Жиынтық (құрамдар тоғысуы)
Бір адамды қасақана өлтіріп, екінші адамды абайсызда өлтіру жағдайында әрекет бір құрамға сыймай, қылмыстар жиынтығы ретінде саралануы ықтимал.
Қылмыстық құқық нормасын қолдану тек Ерекше бөліммен шектелмейді: міндетті түрде Жалпы бөлім нормаларымен байланыста жүзеге асады. Осы байланыс қылмысты саралаудың дәлдігін арттырып, заңдылық пен құқықтық тәртіпті нығайтуға қызмет етеді.
Қорытынды тұжырым
Қылмыстық-құқықтық нормалардың құрылымы мен оларды қолдану тәртібі — қылмысты дұрыс саралаудың өзегі. Гипотеза, диспозиция, санкция арасындағы логикалық байланыс құқық қолданушыға нақты істің мән-жайын дәл бағалап, тиісті бапты дұрыс таңдауға мүмкіндік береді. Қазақстанда қылмысқа қарсы күрес нормаларының тиімділігі қылмыстық-құқықтық теорияның тұжырымдарымен және сот тәжірибесінде дұрыс қолданумен тығыз байланысты.