Құқықтың пайда болуы

Үрдістер мен құбылыстарды зерттеуде жүйелік тәсілді қолдану қазіргі заманғы ғылымның және жаңа ғылыми ойлаудың айрықша белгілерінің бірі болып табылады. Құқық функцияларын біртұтас жүйе ретінде талдау жеке функциялар туралы білімді жай ғана топтастырып, тәртіпке келтірумен шектелмейді: мұндай талдау білімді тереңдетеді, әр функцияның мазмұнын жан-жақты әрі толық түсінуге мүмкіндік береді.

Егер таным мүмкіндіктері жекелеген элементтер деңгейінде қалып, олардың өзара байланысын анықтауға ұмтылмаса, зерттеудің нәтижелілігі төмендейді. Бұл құқық функцияларының шынайы өмірде бір-бірінен оқшау түрде өмір сүрмейтінімен де түсіндіріледі: олар өзара тығыз байланыста болады. Сондықтан бірде-бір функцияны басқа функциялармен байланысын ашпай, яғни жүйеде қарастырмай жеткілікті терең зерттеу мүмкін емес.

Құқық функциялары жүйесі күрделі, көпдеңгейлі құрылым. Ең алдымен құқық функциясын тұтас құбылыс ретінде және осы тұтастың функциялары ретінде ажырату қажет. Құқық функциялары жүйесі тікелей құқық жүйесімен байланысты, ал мемлекет және құқық теориясы мемлекет пен құқықты, олардың құрылымын және өзара байланысын зерттейді. Құқық функцияларын айқындау арқылы құқықтың әлеуметтік мәнін ашуға болады.

Ғылымда «функция» термині әртүрлі мағынада қолданылады. Математикада функция — аргумент деп аталатын басқа шаманың өзгерісіне тәуелді айнымалы шама. Биологияда — органның немесе организмнің ерекше қызметі (мысалы, қолдың, қалқанша бездің функциясы).

Заң ғылымында «функция» ұғымы мемлекет пен құқықтың әлеуметтік рөлін сипаттау үшін қолданылады. Демек, бұл термин динамикалық құрылымдарды сипаттауға қолайлы, ал оның нақты мазмұны қолданылатын ғылымның танымдық міндеттеріне байланысты айқындалады.

Бұл сұрақтар құқық функциялары теориясының өзегін құрайды және құқықтың қоғамдағы әлеуметтік міндетін түсіндіруге мүмкіндік береді.

Құқық таптық құбылыс ретінде тарихи қалыптасты және, ең алдымен, экономикалық үстем таптардың еркі мен мүдделерін білдірді. Әдет-ғұрыптар адамдардың сана-сезімінде сақталса, құқық жалпыға мәлім жазбаша түрде рәсімделе бастады. Құқықтың пайда болуы — әлеуметтік байланыстардың күрделенуінің, қоғамдағы қайшылықтарды реттеу қажеттілігінің салдары.

Құқықтың құндылығы — оның бүкіл қоғам мен азаматтардың әлеуметтік әділетті, прогрессивті сұраныстары мен мүдделерін қанағаттандыруға бағытталған құрал әрі мүмкіндік болуы. Құқықтың мәні — мәдениеттендіру жағдайында қоғамдық қатынастарды реттеу, яғни демократия, экономикалық еркіндік және жеке адамның бостандығы жүзеге асатын тұрақты, ұйымдасқан қоғамға қол жеткізу.

Құқық жүйесін құрайтын элементтерге сәйкес құқық функцияларының бірнеше деңгейін (топтарын) ажыратуға болады:

Бұл деңгейлердің арақатынасы маңызды, өйткені құқық жүйесінің әрбір құрылымдық элементіне құқықтық реттеудің пәні, әдісі және құқық жүйесіндегі атқаратын міндетімен айқындалатын өзіне тән функциялар сәйкес келеді. Кез келген жалпықұқықтық функция төменгі деңгейдегі функциялар арқылы әртүрлі дәрежеде нақтыланады.

Мысалы, қылмыстық құқық функциялары жалпықұқықтық қорғаушы функцияны отбасылық немесе жер құқықтарына қарағанда анағұрлым айқын жүзеге асырады. Сонымен бірге жалпықұқықтық функциялар құқық ықпалының барлық нақты жолдары мен формаларының сан алуандығын толық қамти алмайды: нақты ықпал салалық, институттық және нормалық деңгейлерде «бөлшектеніп» көрінеді.

Жалпықұқықтық функцияларды жіктеуде негіз болатын санаттардың екі тобы бар: ішкі (құқықтың өз шеңберінде орналасқан) және сыртқы (құқық шеңберінен тыс орналасқан).

Құқық функцияларын сыныптаудың ішкі негіздері құқық жүйесінен, адамның жүріс-тұрысына ықпал ету тәсілдерінен және іске асу формаларынан туындайды. Құқықтың «құқықтық материямен» үзілмейтін байланысы негізгі меншіктік-заңи функциялардың өмір сүруін айқындайды:

Регулятивті және қорғаушы функциялар — құқыққа иманентті, яғни құқықтың өз табиғатына тән функциялар. Құқықтың әлеуметтік міндет ретінде өмір сүруі осы функциялардың іске асырылу қажеттілігімен байланысты.

Құқық функциялары жүйесін мәңгілік берілген, өзгермейтін құрылым ретінде қарастыруға болмайды. Бұл, әсіресе, салааралық және әлеуметтік функцияларға қатысты. Қоғамның белгілі бір салаға ықпалы күшейген сайын, ол сала құқықтың көптеген (немесе басым) салалары арқылы белсенді реттеле бастайды. Мұндай жағдайда арнайы функцияның қалыптасуы туралы мәселе заңды түрде көтеріледі.

Маңызды экономикалық және саяси өзгерістер құқықтық жүйені де өзгертеді. Себебі қоғамның экономикалық және саяси жүйелері құқықтың қатысынсыз өмір сүре алмайды. Әр мемлекеттің құқықтық жүйесі қоғам дамуының заңдылықтарын, тарихи, ұлттық және мәдени ерекшеліктерін көрсетеді: басқа елдердің жүйелерімен ұқсастықтары да, өзіндік ерекшеліктері де болады.

Құқықтық жүйе — белгілі бір елдегі қоғамдық қатынастарды реттейтін өзара тығыз байланысқан құқықтық құрылымдардың, сондай-ақ сол ел құқығының даму деңгейін сипаттайтын элементтердің жиынтығы.

Қазақстан Республикасының ұлттық құқықтық жүйесі Қазақстан Республикасының Конституциясының 1–4-баптарының негізінде қалыптасады. Бұл баптар заң шығарудың, құқықтық тәжірибенің және үстем құқықтық сананың демократиялық әрі гуманистік сипатын, сондай-ақ ұлттық құқықтық жүйе құрылымының ерекшеліктерін айқындайды.

ҚР құқықтық жүйесі құқықты қоғамдық қатынастарды реттейтін жалпыға бірдей мінез-құлық ережелерінің жиынтығы ретінде түсінуге сүйенеді. Адамның табиғи құқықтары мен бостандықтарын мойындау, оларды конституциялық деңгейде бекіту және ерекше мән беру — ұлттық құқықтық жүйенің маңызды ерекшеліктерінің бірі.

ҚР-да қабылданған заңдар мен өзге актілердің Конституцияға сәйкестігін Конституциялық Кеңес қарайды. Сонымен қатар құқықтың жекелеген салаларына қатысты заңдар бірыңғай жүйеге келтіріледі, бұл құқықтық реттеудің тұтастығын қамтамасыз етуге бағытталған.