Қазақша рефераттар

Банк ісінде лизингтік тәуекел

Лизинг қызметіндегі тәуекелдерді басқарудың мәні

Кез келген инвестициялық қызмет түрі сияқты, банктік лизингтік қызмет те тәуекелмен тікелей байланысты. Өйткені жалпы экономиканы басқарудың барлық деңгейінде шешім қабылдау үдерісі соңғы нәтижелер белгісіз болған жағдайда жүзеге асады. Тәуекелдерді басқару мәселесі экономиканың кез келген саласына тән, сондықтан лизингтік қатынастарды құру мен жүргізуде оның өзектілігі ерекше.

Лизингтік мәміле — сатып алу–сату қатынастары, жалдау элементтері және қарыздық қаржыландыру белгілері тоғысатын күрделі құрал. Сол себепті лизинг тәуекелдері тек бір ғана фактормен шектелмей, ішкі және сыртқы ықпалдардың жиынтығымен қалыптасады.

Тәуекелге әсер ететін факторлар

Ішкі факторлар

  • таңдалған стратегиялар
  • өндірістік әлеует
  • шаруашылық және экономикалық байланыстар
  • қаржылық жағдай
  • математикалық есептеу әдістері мен талдау сапасы

Сыртқы факторлар

  • инфляция
  • бәсеке
  • саяси және экономикалық дағдарыстар
  • нарық конъюнктурасының өзгеруі

Лизингтік тәуекелдерді басқару үдерісі

Лизингтік қатынастардағы тәуекелдерді басқару логикасы бірнеше өзара байланысты кезеңдерден тұрады: тәуекелді анықтау, бағалау, талдау, ықпал ету тәсілдерін таңдау және тұрақты бақылау. Бұл кезеңдер мәміленің құрылымын дұрыс құруға, міндеттемелерді айқындауға және шығындардың алдын алуға мүмкіндік береді.

Негізгі кезеңдер (қысқаша блок-логика)

Төмендегі тізбек лизингтік мәміле контекстіндегі тәуекелдерді басқарудың ықшамдалған, тәжірибеде жиі қолданылатын құрылымын сипаттайды.

  1. 1) Тәуекел түрлерін анықтау

    Лизингтік қатынастарға әсер ететін барлық тәуекелдерді толық тізімдеу және мәміленің ерекшеліктерін ескере отырып сипаттау.

  2. 2) Тәуекелді бағалау және талдау

    Қажетті деректерді жинақтау, ықтимал сценарийлерді салыстыру және шығын ықтималдығын өлшеу.

  3. 3) Ықпал ету әдістерін таңдау

    Өзін-өзі сақтандыру, резервтеу, тәуекелді бөлу, сақтандыру, хеджирлеу сияқты құралдарды таңдау.

  4. 4) Шешім қабылдау және міндеттемелерді бөлу

    Лизингтік келісімшарт, сатып алу–сату келісімшарты, тараптардың жауапкершілігі және қажет қаржылық ресурстар көлемін нақтылау.

  5. 5) Бақылау және кері байланыс

    Пайда болған шығындар, қабылданған шаралардың тиімділігі және алдағы әрекеттердің тәуекел деңгейіне ықпалын үздіксіз қадағалау.

Тәуекелді талдау: мақсат және көрсеткіштер

Тәуекелді талдау — тәуекелдерді басқару үдерісіндегі негізгі кезеңдердің бірі. Оның мақсаты — жасалатын экономикалық келісімдердің ерекшеліктерін және оларды іске асыру барысында туындайтын тәуекелдер туралы қажетті ақпаратты жинақтау. Талдау тәуекел түрлерін анықтау мен бағалауды қамтиды.

Дефолт пен шығынды бағалаудағы негізгі метрикалар

EL (Expected Loss)
Күтілетін шығындар.
UL (Unexpected Loss)
Күтілмейтін шығындар.
PD (Probability of Default)
Дефолттың болу ықтималдығы (орташа жылдық).
EAD (Exposure at Default)
Дефолт сәтіндегі экспозиция: төленбеген лизингтік төлемдер сомасы.

Бағалау тәсілдері туралы ескерту

Тәжірибеде лизинг берушінің қаржылық көрсеткіштері мен негізгі бизнес-факторларына сүйене отырып, рейтингті сапалық және сандық әдістермен бағалау кең таралған. Ал белгілі бір кезең ішіндегі дефолт статистикасына негізделетін тәсілдер деректер жеткіліксіз болған жағдайда есептеуде қиындық туғызуы мүмкін.

Несиелік тәуекелді төмендету кезеңдері

Лизингтік мәміледен туындайтын несиелік тәуекелді азайту жүйелі жұмыстарды талап етеді. Әдетте төмендегі кезеңдер қолданылады:

  • жобаның бастапқы сатысында лизинг алушының несиелік-қаржылық жағдайын талдау;
  • жабдықтаушыны тексеру;
  • құрал-жабдықтың сатып алу құнының нақтылығын тексеру;
  • мәмілені дұрыс құрылымдау;
  • лизингтік құжаттарды дайындау және жинақтау;
  • құрал-жабдықты қабылдау, тіркеу және сақтандыру;
  • лизингтік қоржынға ағымдық мониторинг жүргізу;
  • лизингтік келісімшарттың орындалуын қадағалау.

Банктік лизингтік тәуекелдердің негізгі топтары

Банктің қызметіндегі лизингтік тәуекел несиелік тәуекелдің бір түрі ретінде қарастырылады. Банктік лизингтік тәуекел — лизингтік операцияларды жүзеге асыру нәтижесінде қосымша шығындарға ұшырау салдарынан пайда алмау немесе ресурстардың бір бөлігін жоғалту қаупі.

1) Лизинг затын қайтармау тәуекелі

Лизинг келісімшарты бұзылған жағдайда лизинг алушының лизингке алған мүлікті қайтару міндеттемесін орындамау қаупі.

2) Көзге көрінбейтін және қосымша шығыстар тәуекелі

Энергия желілеріне қосу, объектіні орналастыру аумағын талаптарға сәйкестендіру және басқа да қосымша шығындардан туындайтын зияндар.

3) Лизинг затының бүлінуі немесе құнсыздануы

Әртүрлі оқиғалар салдарынан мүлікке зиян келуі немесе құнының төмендеуі; әдетте сақтандыру шараларымен жабылады.

4) Валюталық тәуекел

Жылжымайтын мүлік лизингіне немесе ұзақ мерзімге валюталық несиемен берілетін лизинг объектілеріне байланысты айырбас бағамының өзгеруінен туындайтын тәуекел.

Сақтандыру: тәуекелді төмендетудің негізгі құралы

Лизингтік операциялар тәуекелі жоғары операциялар қатарына жататындықтан, сақтандыру мәселесі ерекше маңызды. Тәуекелді сақтандыру — белгілі бір тәуекелдерді сақтандыру компаниясына беру. Лизингтік компания немесе лизинг алушы лизинг объектісінің толық құнын сақтандыру арқылы тәуекел деңгейін төмендетеді.

Сақтандыру төлемі кімнің есебінен төленеді?

Егер сақтандыруды лизинг алушы рәсімдесе

Сақтандыру сыйақысын сақтандыру компаниясына өз қаражаты есебінен төлейді.

Егер сақтандыруды лизинг беруші рәсімдесе

Сақтандыруға байланысты шығындарды, әдетте, лизингтік төлемдер құрамына енгізеді.

Әлемдік тәжірибе

Әлемдік практикада лизинг объектісін сақтандырушылардың шамамен 40%-ы — лизингтік компаниялар, 60%-ы — лизинг алушылар.

Жиі сақтандырылатын тәуекелдер

техногендік тәуекелдер (өрт, жарылыс, радиоактивтік қалдықтар және т.б.)

оқыс оқиғалар (жер сілкінісі, су тасқыны және т.б.)

үшінші тұлғалардың қасақана әрекеттері (вандализм, бұзақылық, мүлікті бүлдіру)

ұшатын объект немесе оның сынықтарының құлауы

жер бетіндегі көлік құралдарының соқтығысуы

Несие беруге байланысты тәуекелді төмендетуде ең маңыздысы — лизинг мүлкін сақтандыру. Бұл тәсіл қарыз алушының мүддесін қорғай отырып, бір мезетте банк үшін берілген несиенің қайтарылуына қосымша кепілдік қалыптастырады.

Лизингтік қоржын тәуекелдерін басқару тәсілдері

Тәуекелдерді басқарудың мақсаттары деңгейге қарай ажыратылады: біріншісі — қарыз алушы (лизингтік компания) тәуекелін басқару арқылы банктің ықтимал шығынын азайту және міндеттемелердің орындалмау ықтималдығын төмендету; екіншісі — лизингтік қоржын тәуекелін басқару арқылы банктің лизингтік операциялары тиімділігін сипаттайтын көрсеткіштерді белгілі бір деңгейде ұстап тұру.

Негізгі әдістер

  • диверсификациялау (несиені әртүрлі лизинг объектілеріне бөлу) немесе қазіргі нұсқасы ретінде аутсорсинг;
  • лимиттеу (шығындар құрылымы, мерзімі, объект түрі бойынша шек қою);
  • резервтер/провизиялар құру немесе өзін-өзі сақтандыру;
  • сақтандыру;
  • секьюритизациялау;
  • хеджирлеу.

Ұсынылатын бағыт

Лизинг қатысушылары арасында тәуекелді үлестіретін келісімшарттық механизмдерді, синдицирленген несиелеуді және міндеттемелерді қамтамасыз етуде сақтандыру принциптерін кеңінен пайдалану орынды. Сонымен қатар, Қазақстан жағдайында несиелік/лизингтік тәуекелді әртараптандырудың тиімді жолдарының бірі — лизингтік операцияларды үйлестірілген тауарлы-ақша сызбасымен жүргізу. Мұнда инвестор ретінде үш субъект қатысады: өндіруші, банк және лизинг алушы.

Лизингтің экономикалық мазмұны және Қазақстандағы дамуы

Лизинг экономиканың күрделі кезеңдерінде ерекше маңызға ие: ол сатып алу–сату қатынастарын, жалдау механизмдерін және қарыздық құралдарды біріктіреді. Сондықтан лизингтің бір ғана әмбебап анықтамасы жоқ, алайда оның мазмұнын үш негізгі аспект арқылы ашуға болады.

1) Маркетингтің белсенді бөлігі

  • машина-техникалық қамтамасыз етуді ұйымдастыру
  • материалдық-техникалық базаны нығайту

2) Инвестициялық форма

  • банктік қызметтің жаңа нысаны
  • лизингтік компанияларды қаржыландырудың балама көзі

3) Ұйымдастыру-экономикалық форма

  • ұлттық экономиканың сыртқы бәсекеге қабілеттілігін арттыру
  • мемлекеттің сыртқы қарызының өсуін тежейтін тетіктерді қолдану

Қазақстан үшін лизингтің өзектілігі

Қазақстанда лизингті дамыту — стратегиялық міндеттердің бірі. Экономиканы жаңғырту және әртараптандыру қажеттілігі, сондай-ақ өндірістік сектордағы негізгі құралдардың жоғары деңгейде тозуы (көп жағдайда 80%-ға дейін) кәсіпорындарды орта және ұзақ мерзімге қаржыландырудың тиімді тетігін талап етеді. Әлемдік тәжірибе өндірістік құрал-жабдықтарды жаңартуда лизингтің тиімді қаржыландыру формасы екенін көрсетеді.

Лизинг кәсіпорынға қаржылық өтімділігін сақтай отырып негізгі капиталға инвестиция салудың балама жолын ұсынады және жоғары технологиялы жабдықты елге тартуға мүмкіндік береді. Бұл құрал шағын және орта бизнес үшін де қолжетімді қаржыландыру көзіне айналған.

Нарықтың қалыптасуы және институционалдық база

Қазақстандағы лизингтік қызметтер нарығы 2000 жылдан бастап белсенді дамыды. Алғашқы кезеңде мәмілелердің елеулі бөлігі үкімет бастамасымен, 100% мемлекеттік қатысумен құрылған лизингтік компаниялар арқылы, әсіресе агроазық-түлік бағдарламалары аясында жүзеге асырылды.

Қазіргі кезеңде қаржылық лизинг қаржы нарығының жеке секторы ретінде қалыптасып келеді: заңнамалық база жетілдірілді, салықтық ынталандырулар енгізілді, коммерциялық банктер еншілес лизингтік компаниялар құру арқылы нарықтың дамуына үлес қосуда. Бүгінде Қазақстанда жұмыс істейтін 20-дан астам лизингтік компанияның шамамен 8-і отандық коммерциялық банктердің еншілес ұйымдары.

Әлемдік экономикалық дағдарыстар жағдайында да лизинг инвестициялық саясаттың маңызды құралы ретінде сақталады: ол ұлттық экономиканың орнығуына ықпал етіп қана қоймай, халықаралық деңгейде отандық өндірушілердің шетелдік серіктестермен байланыстарын кеңейтуге мүмкіндік береді. Осыған байланысты қазақстандық коммерциялық банктердің лизингтік қызметін дамыту мен жетілдірудің теориялық және практикалық маңызы арта түседі.

Ескерту: Сабитов А. С. құрастырған.