Қазақша рефераттар

Бюджеттен тыс қорлардың мәні

Кіріспе

Мемлекеттік бюджет — қаржы жүйесінің басты бөлігі. Бюджет көлеміне қарап елдің экономикалық даму деңгейі, экономиканың құрылымы және халықтың материалдық жағдайы туралы қорытынды жасауға болады.

Мемлекеттік бюджеттің негізгі көзі — салық түсімдері (шамамен 90%). Қалған бөлігі мемлекеттік қарыз, ресми трансферттер, ақша эмиссиясы және өзге де тетіктер арқылы толықтырылады. Мемлекеттік несие — бюджет кірістерін арттырудың бір әдісі.

Қоғамдық өнімнің құндық бөлінуі барысында мемлекет шаруашылық жүргізуші субъектілермен және халықпен қаржылық қатынастарға түседі. Бұл қатынастардың ерекшелігі — мемлекет олардың міндетті қатысушысы болып табылады және олар қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыруға арналған ақшалай қаражаттың орталықтандырылған қорын қалыптастыру мен пайдалануға бағытталады. Осы қатынастар жиынтығы мемлекеттік бюджет ұғымының экономикалық мазмұнын құрайды.

Бюджет мемлекеттің қажетті атрибуты әрі егемендігінің негізі саналады. Оның көмегімен мемлекеттік және муниципалдық құрылымдардың ақшалай қорлары құрылады. Бұл қорлар жалпы маңызды міндеттерді орындауды қамтамасыз етіп, мемлекеттік билік пен жергілікті өзін-өзі басқару органдары функцияларын жүзеге асырудың қаржылық негізін қалыптастырады.

Бюджеттерде мемлекеттің қаржылық ресурстарының ең ірі бөлігі шоғырланады. Бұл — қаржылық саясатты тиімді жүзеге асыру үшін қажет шарт. Мемлекеттік бюджет экономикалық қатынастар жиынтығы ретінде объективті сипатқа ие: оның болуы адамдардың субъективті қалауынан емес, ұлғаймалы ұдайы өндірістің қажеттіліктерімен, мемлекеттің табиғаты және функцияларымен айқындалады.

Қазіргі кезеңдегі орталықтандырудың рөлі

Экономика дамуының қазіргі кезеңінде орталықтандырылған қаржылық ресурстар мемлекетке қоғамдық өндірістің қажетті қарқындары мен үйлесімдерін қамтамасыз етуге, салалық және аумақтық құрылымдарды жетілдіруге, басым бағдарламалар үшін жеткілікті қаражат қалыптастыруға және ауқымды әлеуметтік өзгерістер жүргізуге мүмкіндік береді.

Қаржыны орталықтандыру нәтижесінде қаражаттар экономикалық және әлеуметтік дамудың шешуші бағыттарына шоғырланып, мемлекеттің экономикалық және әлеуметтік саясатын табысты іске асыруға жағдай жасайды.

Бюджеттен тыс қорлар: мәні және маңызы

Бюджеттен тыс қорлар — мемлекеттің қаржы жүйесіндегі маңызды буын. Олар қатаң белгіленген мақсаттарға пайдаланылатын және заңмен бекітілген қалыптасу көздері бар ақшалай ресурстар жиынтығын білдіреді.

Экономикалық мазмұны

Экономикалық категория ретінде бюджеттен тыс қорлар — қоғамдық қажеттіліктерді қаржыландыру үшін мемлекет тарапынан қаржы ресурстарын қайта бөлу және пайдалану жөніндегі қатынастар.

Құқықтық реттелуі

Қорларды құру және пайдалану тәртібі құқықтық нормалармен реттеледі; қаражат мақсатты сипатта жұмсалуы тиіс.

Қолданылу логикасы

Мұндай қорлар бюджеттен бөлек жұмыс істей отырып, нақты бағдарламалар мен міндеттерді тұрақты қаржыландыруға мүмкіндік береді.

Жіктелуі

Мақсатты қолданылуына қарай

  • Экономикалық қорлар — экономикалық даму міндеттерін шешуге арналған.
  • Әлеуметтік қорлар — қоғамның әлеуметтік мәселелерін қаржыландыруға бағытталған.

Басқару деңгейіне қарай

  • Мемлекеттік — ұлттық деңгейде құрылған қорлар.
  • Аймақтық — өңірлік деңгейде қалыптастырылатын қорлар.

Қалыптасу көздері

Бюджеттен тыс қорлардың кіріс көздері тұрақты да, уақытша да болуы мүмкін. Қаражаттар, әдетте, төмендегі арналар арқылы қалыптастырылады:

  • Арнайы мақсатты салықтар

    Белгілі бір міндетті қаржыландыруға бағытталған түсімдер.

  • Зайымдар және лотереялар

    Зайымдар, ақшалай және заттай лотереялар арқылы тартылатын ресурстар.

  • Бюджеттік субсидиялар

    Қор қызметін қолдауға арналған бюджеттен бөлінетін қаражат.

  • Қосымша кірістер мен үнем

    Қосымша табылған кірістер және үнемделген ресурстар.

  • Ерікті жарналар

    Заңды және жеке тұлғалардың ерікті негіздегі аударымдары.

Қаражаттарды пайдалану бағыттары

Бюджеттен тыс қорлардың қаражаттары, негізінен, келесі бағыттарға жұмсалады:

Жарғылық қызмет

Қордың негізгі міндеттерін орындауға арналған шығыстар.

Инвестициялау

Артық қаражаттың белгілі бір үлесін қаржылық активтерге орналастыру.

Коммерциялық қызмет

Қордың ережелері шеңберіндегі кіріс әкелетін операциялар.

Қорлар арқылы қандай міндеттер шешіледі?

  • Отандық кәсіпорындарды қаржыландыру және несиелеу арқылы өндірістік үдерістерге ықпал ету.
  • Қоршаған ортаны ластағаны үшін алынатын айыппұлдар және өзге де арнайы көздер есебінен табиғатты қорғау шараларын қаржыландыру.
  • Әлеуметтік инфрақұрылымды қаржыландыру және субсидиялау; зейнетақы мен жәрдемақы төлеу арқылы халыққа әлеуметтік қызмет көрсету.
  • Зайымдар беру және мақсатты бағдарламаларды қолдау.

Басқару және мүмкін болатын жеңілдіктер

Бюджеттен тыс қорлардың қызметі орталық, республикалық және жергілікті мемлекеттік билік органдарының басшылығымен ұйымдастырылады.

Салықтық жеңілдіктер

Кейбір жағдайларда қорлар салық төлеуден босатылуы мүмкін (заңнамаға сәйкес).

Кедендік жеңілдіктер

Коммерциялық қызметке қатысты жағдайларды қоспағанда, кеден баждарын төлеуден босатылуы ықтимал.