Құрылымдық жұмыссыздық
Жұмыссыздық: пайда болуы мен мәні
Жұмыссыздық — еңбекке жарамды, жұмыс істегісі келетін халықтың белгілі бір бөлігінің өндірісте немесе қызмет көрсету саласында жұмыспен қамтылмауы. Бұл құбылыс тұрақты да, уақытша да сипат алуы мүмкін.
Жұмыспен қамтылмаудың бір себебі — өндіріс тиімділігін арттыратын ғылыми-техникалық прогресс. Ол жұмыс орындарының бір бөлігін қысқартуға мүмкіндік беріп, еңбек күшінің құрылымына және сапасына жаңа талаптар қояды. Нарықтық экономика жағдайында жұмыссыздық дағдарыс кезеңдерінде жиі күшейеді; ал нарықтық тетіктер жеткіліксіз болған жағдайда оның өсуіне мемлекеттің өндіргіш күштерді орналастырудағы қате құрылымдық саясаты да әсер етуі ықтимал.
Негізгі анықтама
Жұмыссыздық — жұмысқа қабілетті әрі жұмыс істеуге дайын адамдардың жұмыс таппайтын әлеуметтік-экономикалық жағдайы.
Нарықтық логика
Жұмыс күшіне сұраныс оны сатып алуға жұмсалатын капитал көлеміне тәуелді; капитал азайса, сұраныс та төмендейді.
Теориялық көзқарастар: неоклассика, Кейнс және маркстік дәстүр
Неоклассикалық түсіндіру
Неоклассикалық бағыт еңбек нарығында бәсеке болады деп есептеп, жалақы деңгейінің өзгеруі жұмысбастылыққа әсер етеді дейді. А. Пигу еңбектерінде жалақыны төмендету жұмыспен қамтуды арттыруы мүмкін деген тезис талқыланады. Дегенмен мұндай тұжырым тәжірибеде әрдайым дәлелдене бермейді: жалақының қысқаруы сұранысты әлсіретіп, жұмыссыздықты одан әрі ұлғайтуы да мүмкін.
Кәсіпорын тұрғысынан жиі кездесетін қисын: өнімділігі жоғары бір қызметкерге жоғары жалақы төлеп, бірнеше төмен жалақылы жұмыскердің санын қысқарту.
Кейнстік түсіндіру
Д. Кейнс жұмыссыздықтың басты себебін өндіріс құралдары мен тұтыну тауарларына жиынтық сұраныстың жеткіліксіздігімен байланыстырды. Бұл көзқарас мемлекеттік ынталандыру (салық, бюджет, инвестиция) арқылы сұранысты күшейтіп, жұмыспен қамтуды арттыруға болады деген идеяны алға тартады.
Кейінгі кезеңде инфляция мен жаппай жұмыссыздықтың қатар жүруі (созылмалы инфляция, құрылымдық күйзелістер) мемлекеттік реттеудің мүмкіндігі шектеулі екенін көрсетіп, кейнстік тәсілге сынның күшеюіне ықпал етті.
Маркстік түсіндіру
Маркстік дәстүрде жұмыссыздық капиталдың қорлануы мен капиталдың органикалық құрылымының өсуімен байланыстырылып түсіндіріледі: машина мен жабдықтардың үлесі артқан сайын тірі еңбекке қажеттілік салыстырмалы түрде баяу өседі немесе қысқарады. Нәтижесінде еңбек нарығында “артық” жұмыс күші пайда болып, жұмыссыздар қатары көбейеді.
Жұмыссыздықтың негізгі түрлері
Қазіргі экономикалық теорияда жұмыссыздықтың бірнеше түрі ажыратылады. Олардың ішіндегі ең негізгісі — фрикциондық, құрылымдық және циклдық жұмыссыздық.
Фрикциондық жұмыссыздық
Адамдардың бір жұмыстан екіншісіне ауысуы, қоныс аударуы, жаңа орын іздеуі немесе жұмысқа орналасуды күтуі салдарынан туындайды. Бұл еңбек күшінің табиғи қозғалысына байланысты уақытша құбылыс.
Құрылымдық жұмыссыздық
Экономика құрылымының өзгеруі нәтижесінде пайда болады: бір салалар қысқарып, жаңа салалар дамығанда еңбек дағдылары мен бос орындардың талаптары сәйкес келмеуі мүмкін. Жұмысшылардың бір бөлігі қайта даярлауды қажет етеді.
Циклдық жұмыссыздық
Экономикалық құлдырау кезінде өндіріс көлемінің төмендеуінен туындайды. Тауарлар мен қызметтерге сұраныс азайғанда кәсіпорындар жұмыс орындарын қысқартады.
Технологиялық жұмыссыздық
Машина мен технология адамның еңбегін алмастырғанда пайда болады. Мұндай жағдайда біліктілікті жаңарту, қайта оқыту және жаңа мамандық игеру ерекше маңызды.
Маусымдық жұмыссыздық
Белгілі бір маусымда ғана жұмыс істейтін салаларда кездеседі (ауыл шаруашылығы, құрылыс, туризм және т.б.). Кейде толық емес жұмыс күнімен де ұштасады.
Аймақтық жұмыссыздық
Жекелеген өңірлердің тарихи, демографиялық, мәдени және өндірістік ерекшеліктеріне байланысты қалыптасады. Мысалы, бір саланың шоғырланған аймағында өндіріс қысқарса, жергілікті еңбек нарығы әлсірейді.
“Табиғи” жұмыссыздық деңгейі
Көптеген еңбектерде фрикциондық және құрылымдық жұмыссыздықтың жиынтығы жұмыссыздықтың “табиғи” деңгейін білдіреді деп қарастырылады. Циклдық факторлар бұл деңгейді жоғары көтереді.
Жұмыссыздықты өлшеу: кім “жұмыссыз” болып есептеледі?
Үш негізгі критерий
- табысты жұмысы жоқ;
- белсенді түрде жұмыс іздеп жүр;
- жақын уақыт ішінде (әдетте, екі аптада) жұмысқа кірісуге дайын.
Ресми жұмыссыздық
Мемлекеттік органдарда тіркелген жұмыссыздардың саны (маусымдық ауытқуларға түзету енгізілмеуі мүмкін).
Жасырын (бүркемелі) жұмыссыздық
Жұмыс істегісі келсе де, әртүрлі себеппен тіркелмейтін адамдар. Кейде жәрдемақы алуға құқығы жоқ деп санап, тіркелуді пайдасыз көреді.
Жұмыссыздық деңгейінің формуласы
Формула
ЖД = (ЖС / ЖК) × 100%
Белгілер
- ЖД — жұмыссыздық деңгейі
- ЖС — жұмыссыздар саны
- ЖК — жұмыс күші саны
Ескерту: ресми статистика көбіне тіркелген жұмыссыздарды қамтитындықтан, көрсеткіш нақты жағдайды толық бейнелемеуі мүмкін.
Әлеуметтік-экономикалық салдарлар
Экономикалық зиян
Еңбекке қабілетті адамдардың бір бөлігі өндіріс процесіне қатыспағандықтан, ұлттық өнім көлемі әлеуетті мүмкіндіктен төмен болады. Сонымен бірге бюджет шығысы өсіп, әлеуметтік төлемдерге жүктеме артады.
Әлеуметтік және психологиялық әсер
Жұмыссыздық адамның табысынан бөлек, әлеуметтік мәртебесіне де әсер етеді. Батыс зерттеулерінде жұмыстан айырылу ауыр психологиялық соққы ретінде бағаланып, кейде жақын адамынан айырылумен салыстырылатын стресс деңгейіне теңестіріледі.
Оукен заңы (Okun’s law)
Әлемдік тәжірибеде жұмыссыздық пен ЖҰӨ (жалпы ұлттық өнім) арасындағы байланысты бағалау үшін Оукен заңы қолданылады: жұмыссыздық деңгейі табиғи деңгейден 1%-ға артса, ЖҰӨ көлемі шамамен 2,5%-ға төмендейді. Бұл қатынас Оукен коэффициенті ретінде жиі беріледі.
Мемлекеттік реттеу: негізгі бағыттар
Жұмыссыздықты төмендетуде мемлекеттің араласуы маңызды рөл атқарады. Реттеу шаралары көбіне еңбек нарығының икемділігін арттыру мен әлеуметтік қорғауды күшейтуге бағытталады.
1) Қайта даярлау және жұмысқа орналастыру
Еңбек биржалары және оқыту бағдарламалары арқылы кәсіби даярлау, қайта даярлау, жаңа дағдыларды меңгерту.
2) Икемді еңбек нарығын қалыптастыру
Әйелдер, жастар, зейнеткерлер сияқты топтардың ерекшеліктерін ескере отырып, икемді жұмыс формаларын дамыту және ынталандыру.
3) Құқықтық қамтамасыз ету
Еңбек қатынастарын заңнамалық тұрғыдан қорғау, еңбек келісімшарттарының айқын болуы, әділетті шарттарды бекіту.
4) Әлеуметтік қорғау
Жұмыссыздық салдарын жеңілдету үшін әлеуметтік төлемдер, консультация, психологиялық қолдау және атаулы көмек құралдарын іске қосу.
Қазақстан контексті: жұмыспен қамтуға өтудің ерекшелігі
Қазақстанда нарықтық механизмдерге көшу кезеңінде жұмыспен қамту қатынастары күрделі өзгерістерден өтті. Әміршілдік-жоспарлы жүйеде толық жұмыспен қамту ұраны болғанымен, тиімді жұмыспен қамтуды қамтамасыз ету әрдайым мүмкін бола бермеді.
Толық жұмыспен қамту
Халық шаруашылығы ауқымында еңбекке қабілетті тұрғындарды жұмыс орнымен қамту.
Тиімді жұмыспен қамту
Қоғам қажеттілігін ең аз еңбек шығынымен қанағаттандыра білу. Нарықтық экономикада жұмысшылардың белгілі бір “оңтайлы резерві” сақталып, табиғи жұмыссыздық деңгейі қалыптасады.
Еңбек — ерекше тауар
- еңбек ресурсы әдетте толық көлемде “сатылатын объект” ретінде қарастырылмайды, көбіне жалдау нысанында іске асады;
- жинақылық (аймақтық, кәсіби, салалық) шектеулер болады;
- еңбек ұсынысының бір бөлігі тұрақты түрде толық өтім таппай, жұмыссыздықтың тұрақты құбылыс ретінде қалыптасуына алып келеді.